T.C. Anayasası

Mevzuat · ~60 dk · Ücretsiz

Neden önemli? Anayasa, EKYS Mevzuat bölümünde en çok soru gelen konudur. 2021–2026 arasında ÖSYM'nin açık kitapçıklarında 2 soru var (2023 kanun önünde eşitlik, 2025 Anayasada düzenlenen kurum: RTÜK). Aday bildirimlerine göre 2026'da yaklaşık 11 soru (seçim ve Cumhurbaşkanlığı süreleri, Kamu Denetçiliği, Millî Güvenlik Kurulu, parti üyeliği, dilekçe), 2023'te 4 soru (parti kapatma, TBMM'nin görevleri, Cumhurbaşkanına vekâlet) geldi. 2026'dan itibaren Mevzuat 16 sorudur; bunun yarısından fazlasını Anayasa oluşturabilir. Okulda da her gün karşına çıkar: eğitim hakkı, savunma hakkı, kanunsuz emir ve yargı yolu.
Bu derste
  • Yasama, yürütme ve yargıyı tek tabloda karşılaştırıp hangi organın hangi yetkiyi kullandığını ayırt etmek
  • Görev sürelerini (5–4–12 yıl) ve seçim sürelerini (1 yıl, 30 ay, 45 gün, 2. pazar) tablolardan çağırmak
  • Cumhurbaşkanının seçimini, yetkilerini, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi sınırlarını, vekâlet ve boşalma kurallarını hatırlamak
  • Millî Güvenlik Kurulu üyelerini, Anayasada düzenlenen kurumları ve yüksek mahkemelerin görevlerini tanımak
  • Temel hak çekmecelerini, sınırlama ve durdurma kurallarını, eğitim ve dilekçe hakkını okul örnekleriyle açıklamak
  • TBMM karar çoğunluklarını (1/5, 1/3, salt, 3/5, 2/3) doğru işlemle eşleştirmek

1. Büyük resim: üç kuvvet ve Anayasanın haritası

Anayasa, devletin kuruluş belgesidir. Kimin kural koyacağını, kimin uygulayacağını, kimin denetleyeceğini söyler. Bunu bir okul gibi düşün: kuralı koyan (TBMM), kuralı uygulayan (Cumhurbaşkanı) ve kurala uyulup uyulmadığına bakan (mahkemeler). Sınav sorularının çoğu bu üçünü karıştırmaya dayanır.

Aşağıdaki ilk tablo üç kuvvetin kimde olduğunu ve ne ürettiğini gösteriyor.

KuvvetKimde?Ne üretir?
YasamaTBMM (600 milletvekili)Kanun, bütçe, af
YürütmeCumhurbaşkanıCumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, atama
YargıBağımsız ve tarafsız mahkemelerMahkeme kararı

İkinci tablo görev sürelerini ve kimin denetlediğini karşılaştırıyor.

KuvvetGörev süresiKim denetler?
Yasama5 yılAnayasa Mahkemesi (iptal davası)
Yürütme5 yıl, en çok 2 kezTBMM (soru, araştırma, soruşturma)
YargıAnayasa Mahkemesi üyesi 12 yıl, tek seferKendi içinde (kanun yolları)
  • Kanun yapma yetkisi yalnız TBMM'nindir. Meclis bu yetkiyi başkasına devredemez.
  • Yürütmeyi 2017'den beri tek başına Cumhurbaşkanı yürütür.
  • Mahkemeler için "bağımsız" sözüne 2017'de "ve tarafsız" da eklendi.
  • Kuvvetler ayrılığı, organlardan birinin ötekinden üstün olduğu anlamına gelmez. Başlangıç bölümü bunu bir medeni işbölümü ve işbirliği olarak tanımlar. Üstün olan yalnız Anayasa ve kanunlardır.

Anayasanın yedi kısmı

Anayasa yedi kısımdan oluşur. Bir kuralı ararken önce hangi kısımda olduğunu bul:

⇒ Başlangıç → 1. Kısım: Genel esaslar → 2. Kısım: Temel haklar ve ödevler → 3. Kısım: Cumhuriyetin temel organları (TBMM, Cumhurbaşkanı, yargı) → 4. Kısım: Malî ve ekonomik hükümler → 5. Kısım: Çeşitli hükümler, inkılap kanunları → 6. Kısım: Geçici maddeler → 7. Kısım: Son hükümler, Anayasa değişikliği

2017 değişikliği: ne gitti, ne geldi?

"2017" dediğimiz değişiklik, halkoylamasıyla kabul edilen 6771 sayılı Kanundur. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi bununla geldi. 2018 seçimleriyle uygulamaya geçti.

Aşağıdaki tablo 2017'den önceki ve sonraki düzeni yan yana koyuyor.

2017'den önce2017'den sonra
Başbakan ve Bakanlar KuruluCumhurbaşkanı, yardımcıları ve bakanlar
Kanun hükmünde kararnameCumhurbaşkanlığı kararnamesi
TüzükYönetmelik (ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesi)
Kanun tasarısıYalnız milletvekilinin kanun teklifi
GensoruYazılı soru, araştırma, soruşturma
Cumhurbaşkanına vekâlet: TBMM BaşkanıCumhurbaşkanına vekâlet: Cumhurbaşkanı yardımcısı
  • Eskiler bir anda çöpe gitmedi. 2017'de yürürlükte olan kanun hükmünde kararnameler, tüzükler ve Bakanlar Kurulu yönetmelikleri kaldırılana kadar geçerlidir. Yani okulda hâlâ eski bir tüzüğe dayanan kuralla karşılaşabilirsin.
Akılda tut: "Meclis YAZAR, Cumhurbaşkanı YÜRÜTÜR, Mahkeme YARGILAR": sıra hep yasama → yürütme → yargıdır. Üçü de "Y" ile başlar.
Önemli: "Kuvvetler ayrılığı organlar arasında üstünlük sıralamasıdır" ifadesi yanlıştır. Başlangıç bunu açıkça reddeder.
Sınavda soruldu: 2026–2023 EKYS'de Anayasa sorularının çoğu bu tablodaki süre ve yetki ayrımına dayandı (Cumhurbaşkanlığı süreleri, TBMM'nin görevleri, Kamu Denetçiliğinin TBMM'ye bağlılığı).
Sınavda soruldu: 2025 EKYS: Anayasada düzenlenen kurum (ÖSYM kitapçığı) · 2026 ve 2023 EKYS: süre ve yetki ayrımları (aday bildirimleri)

2. Genel esaslar, eşitlik ve temel haklar

Anayasanın ilk bölümü devletin "kimlik kartı"dır. Devletin adı, nitelikleri ve simgeleri burada yazar. İlk üç madde en önemlisidir: madde 1 şekli (Cumhuriyet), madde 2 nitelikleri, madde 3 bütünlük, dil, bayrak, marş ve başkenti sayar. madde 4 bu üç maddeyi kilitler: değiştirilemez, değiştirilmesi teklif bile edilemez.

Aşağıdaki tablo ilk bölümdeki temel hükümleri özetliyor.

KonuNe söylüyor?
Devletin şekliCumhuriyettir
Devletin nitelikleriDemokratik, laik, sosyal hukuk devleti
SimgelerTürkçe, al bayrak, İstiklal Marşı, Ankara
Değiştirilemeyen maddelerİlk üç madde değiştirilemez
Devletin amacıBağımsızlık, refah, engelleri kaldırma
EgemenlikKayıtsız şartsız Milletindir
EşitlikHerkes kanun önünde eşittir
ÜstünlükAnayasa herkesi bağlar
  • Egemenlik: Ülkeyi yönetme gücü milletindir. Bu güç hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz. Kimse yetkisini Anayasadan almadan devlet adına iş yapamaz.
  • Üstünlük: Anayasa en üstteki kuraldır. Meclisi, hükümeti, mahkemeleri, idareyi ve tek tek kişileri bağlar. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.

Kanun önünde eşitlik (madde 10): Eşitlik, herkese aynı kuralın uygulanmasıdır. Dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep gibi sebeplerle ayrım yapılamaz. Kadın ve erkek eşittir. Devlet bu eşitliği hayata geçirmek zorundadır.

  • Pozitif ayrımcılık eşitliğe aykırı değildir. Yani korunmaya muhtaç olanlara destek olmak eşitliği bozmaz: çocuk, yaşlı, engelli, şehit dul ve yetimleri, malul ve gaziler.
  • Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa ayrıcalık (imtiyaz) tanınamaz.
  • Devlet organları ve idare bütün işlemlerinde eşitliğe uymak zorundadır.

Okul örneği: Engelli öğrenciye sınavda ek süre vermek eşitliği bozmaz. Müdürün yakınının çocuğunu sıra beklemeden kayda almak bozar; bu bir ayrıcalıktır.

Akılda tut: "1-2-3 kilitli kasa": 1 şekil, 2 nitelik, 3 simgeler; 4 numara kasanın kilididir.
Önemli: Kilit yalnızca ilk üç maddeyi korur. Devletin amaçları ve egemenlik hükmü değiştirilemez maddeler arasında değildir.
Sınavda soruldu: Anayasanın kanun önünde eşitlik ilkesine göre aşağıdakilerden hangisi eşitliğe aykırı sayılmaz?

A) Bir ailenin çocuklarına kayıtta sıra beklemeden öncelik tanınması

B) Bir zümreye özel ayrıcalık tanınması

C) Kişilere cinsiyetleri nedeniyle farklı kurallar uygulanması

D) Din veya mezhep farkına göre farklı işlem yapılması

E) Engelli öğrenciye sınavda ek süre verilmesi

Cevap: E — Korunmaya muhtaç kişilere destek olmak (pozitif ayrımcılık) eşitliğe aykırı değildir; ayrıcalık ve ayrımcılık ise yasaktır.

Temel haklar: nitelik, çekmeceler, sınırlama

Temel hak, insan olduğu için herkesin sahip olduğu haktır. Devlet bu hakkı vermez, yalnızca tanır ve korur.

Niteliği: Temel haklar kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmezdir. Haklar, kişinin topluma, ailesine ve başkalarına karşı ödev ve sorumluluklarını da içerir.

Akılda tut: "KDDV": Kişiliğe bağlı, Dokunulmaz, Devredilmez, Vazgeçilmez. Hakkını satamazsın, hediye edemezsin, "istemiyorum" da diyemezsin.

Anayasa hakları üç çekmeceye koyar. Soruda bir hak verildiğinde önce hangi çekmecede olduğunu bul.

Aşağıdaki tablo üç hak grubunu örnekleriyle gösteriyor.

Hak grubuÖrnekler
Kişi hakları ve ödevleriYaşama, özel hayat, din-vicdan, düşünce, mülkiyet, hak arama
Sosyal ve ekonomik haklarAile, eğitim, çalışma, sendika, toplu sözleşme, sağlık
Siyasi haklar ve ödevlerVatandaşlık, seçme, parti, kamu hizmeti, vergi, dilekçe
  • Sosyal ve ekonomik haklarda bir de "kamu yararı" başlığı vardır: kıyılar, toprak mülkiyeti, kamulaştırma, devletleştirme ve özelleştirme.
  • Yakalanan kişi en geç 48 saat içinde hâkim önüne çıkarılır. Toplu suçlarda bu süre en çok 4 gündür.
  • Çalışma hayatında bazı gruplar özel olarak korunur: küçükler, kadınlar, bedenî ve ruhî yetersizliği olanlar. Dinlenmek de çalışanın hakkıdır.
  • Grev işçinin hakkıdır. Memura toplu sözleşme hakkı tanınır ama grev hakkı tanınmaz.

Sınırlama: Bir hak tamamen yok edilemez ama belli şartlarla daraltılabilir. Bunun üç şartı var: kanunla yapılır, yalnız Anayasanın saydığı sebeplerle yapılır ve hakkın özüne dokunulmaz. Daraltma ölçülü olmalı; demokratik topluma ve laik Cumhuriyete aykırı olamaz.

Durdurma: Savaş, seferberlik ve olağanüstü hâlde hakların kullanılması geçici olarak durdurulabilir. Ama şu dört çekirdeğe yine dokunulamaz:

  • Yaşama hakkı ve maddi-manevi bütünlük (savaş hukukuna uygun ölümler dışında),
  • Din, vicdan ve düşünceyi açıklamaya zorlanmamak,
  • Suç ve cezaların geriye yürümemesi (sonradan çıkan cezanın eski işe uygulanmaması),
  • Mahkeme kararına kadar suçsuz sayılma.

⇒ Normal dönem: kanunla, özüne dokunmadan sınırla (madde 13) → Savaş, seferberlik, olağanüstü hâl: kısmen ya da tamamen durdur (madde 15) → Her durumda: dört çekirdeğe (yaşam, din-vicdan, suçta geriye yürümezlik, masumiyet) dokunma

Akılda tut: Çekirdek kodu "YDSM": Yaşam, Din-vicdan, Suçta geriye yürümezlik, Masumiyet.
Akılda tut: Siyasi haklar hikâyesi: "Vatandaş olur, seçer, partiye girer, kamuya girer, malını bildirir, askere gider, vergi öder, en sonunda dilekçe yazar." Anayasadaki sıra budur; dilekçe en sondadır.
Önemli: Bazı haklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenemez (madde 104): temel haklar, kişi hakları ve ödevleri, siyasi haklar ve ödevler. Sosyal ve ekonomik haklar bu yasakta sayılmaz. Sendika hakkı siyasi değil, sosyal ve ekonomik haktır.
Sınavda soruldu: Anayasaya göre savaş, seferberlik veya olağanüstü hâlde temel hakların kullanılması durdurulsa bile aşağıdakilerden hangisine dokunulamaz?

A) Yerleşme ve seyahat hürriyeti

B) Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı

C) Mahkeme kararıyla suçluluğu sabit oluncaya kadar suçsuz sayılma

D) Basın hürriyeti

E) Konut dokunulmazlığı

Cevap: C — Durdurmada dokunulmaz çekirdek yaşam, din-vicdan, suçta geriye yürümezlik ve masumiyet karinesidir. Diğerleri olağanüstü dönemde durdurulabilir.

Sınavda soruldu: 2023 EKYS: kanun önünde eşitlik (ÖSYM kitapçığı) · 2026 EKYS: kişi hakları ve ödevleri (aday bildirimi)

3. Eğitim hakkı, din kültürü ve inkılap kanunları

Eğitim hakkı, her çocuğun okula gidip öğrenme hakkıdır. Devlet bu hakkı sağlamak zorundadır. Bu yüzden Anayasanın eğitim maddesi (madde 42) okul yönetiminin anayasal görev tanımıdır. Okulda yapılan her işin bir cümlesi buradadır.

Aşağıdaki tablo maddenin kurallarını okuldaki karşılığıyla eşleştiriyor.

KuralOkuldaki karşılığı
Kimse eğitim hakkından yoksun bırakılamazKayıt reddedilemez
Bu hakkın kapsamını kanun belirler222 ve 1739 sayılı kanunlar
Eğitim Atatürk ilkelerine ve çağdaş bilime göre, Devletin gözetim ve denetiminde yapılırProgram ve denetim MEB'de
İlköğretim zorunlu, devlet okulunda parasızKayıt parası istenemez
Başarılı ama maddi durumu iyi olmayan öğrenciye bursBursluluk ve Parasız Yatılılık ve Bursluluk Sınavı
Özel eğitime ihtiyacı olana destekKaynaştırma ve Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı
Okulda yalnız eğitim, araştırma, inceleme yapılırSiyasi faaliyet yapılamaz
Türkçe dışında bir dil ana dil olarak okutulamazDers dili Türkçe

Yabancı dil — iki kat düzenleme:

  • Anayasa (madde 42): Okutulacak yabancı diller ve yabancı dille eğitim yapan okulların uyacağı esaslar kanunla düzenlenir. Milletlerarası andlaşmalar saklıdır. Bu kanun 2923 sayılı Yabancı Dil Eğitimi ve Öğretimi Kanunudur.
  • 2923 sayılı Kanun (madde 2): Türkiye'de öğretilecek yabancı dillerin hangileri olduğu → Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir. Hangi derslerin ve okulların yabancı dille öğretim yapacağına ilk ve ortaöğretimde Millî Eğitim Bakanlığı, yükseköğretimde Yükseköğretim Kurulu karar verir.

Din kültürü ve ahlak öğretimi (madde 24): İlk ve ortaöğretimde zorunlu derstir. Bunun dışındaki din eğitimi isteğe bağlıdır. Küçükler için veli veya vasinin (kanuni temsilcinin) talebi gerekir.

Akılda tut: "42 = okulun numarası": 4 duvar, 2 kural — zorunlu ve parasız.
Önemli: "Anayasa: kanunla; 2923: diller Cumhurbaşkanı kararıyla." Soru "Anayasaya göre" diyorsa cevap kanun, "2923'e göre hangi diller" diyorsa Cumhurbaşkanı kararıdır. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi değil, Cumhurbaşkanı kararıdır.
Sınavda soruldu: 2923 sayılı Kanun'a göre Türkiye'de öğretilecek yabancı dillerin hangileri olduğu hangi işlemle belirlenir?

A) Millî Eğitim Bakanlığı yönetmeliği

B) Cumhurbaşkanı kararı

C) Kanun

D) Okul öğretmenler kurulu kararı

E) Yükseköğretim Kurulu kararı

Cevap: B — 2923 sayılı Kanun'a göre "hangi diller" sorusunun cevabı Cumhurbaşkanı kararıdır. Anayasa ise okutulacak yabancı diller ve yabancı dille eğitim yapan okulların esaslarının kanunla düzenleneceğini söyler.

İnkılap kanunlarının korunması

Atatürk döneminde çıkarılan sekiz inkılap kanunu Anayasanın özel koruması altındadır (madde 174). Anayasanın hiçbir maddesi bu kanunları "Anayasaya aykırı" gösterecek biçimde yorumlanamaz. Amaç, çağdaş uygarlık düzeyini ve laikliği korumaktır.

Aşağıdaki tablo sekiz kanunu ve getirdiği değişikliği gösteriyor.

KanunNe getirdi?
430 Tevhid-i Tedrisat (1924)Öğretim birliği, okullar MEB'e
671 Şapka İktisası (1925)Şapka giyme
677 Tekke ve zaviyeler (1925)Tekke, zaviye, türbe kapatma
743 Medeni Kanun (1926)Medeni nikâh
1288 Beynelmilel Erkam (1928)Uluslararası rakamlar
1353 Türk Harfleri (1928)Yeni Türk alfabesi
2590 Lakap ve unvanlar (1934)Efendi, bey, paşa kalktı
2596 Bazı kisveler (1934)Dinî kıyafet sınırı
Akılda tut: Sekiz kanun bir gün gibi: "Okula git (Tevhid), şapkanı tak, tekkeye uğrama, nikâhını kıy, rakamı yaz, harfi öğren, unvanı at, cübbeni çıkar."
Önemli: Soyadı Kanunu, Hilafetin kaldırılması ve kadınlara seçme hakkı bu listede yoktur. Listede eğitimle ilgili tek kanun Tevhid-i Tedrisattır.
Sınavda soruldu: Anayasada korunan inkılap kanunları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

A) Tevhid-i Tedrisat Kanunu

B) Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun

C) Soyadı Kanunu

D) Beynelmilel Erkamın Kabulü Hakkında Kanun

E) Şapka İktisası Hakkında Kanun

Cevap: C — Korunan sekiz kanunda "lakap ve unvanların kaldırılması" vardır ama Soyadı Kanunu yoktur.

Sınavda soruldu: ~2026 EKYS: eğitim hakkı ve yabancı dil öğretiminin düzenlenmesi (aday bildirimi, bağlam belirsiz)

4. Siyasi haklar: seçim, parti üyeliği, memurlar, dilekçe ve Kamu Denetçiliği

Seçme hakkı ve seçim ilkeleri

Siyasi haklar, vatandaşın devlet yönetimine katılma haklarıdır: oy vermek, aday olmak, partiye girmek, kamuda görev almak.

Seçimler ve halkoylaması şu ilkelere göre yapılır: serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm. Seçimler yargının yönetim ve denetimi altındadır. Bu işi Yüksek Seçim Kurulu yürütür. Yüksek Seçim Kurulu kararlarına karşı başka bir yere başvurulamaz.

Akılda tut: Seçim ilkeleri kodu "SEG-TG + Açık sayım": Serbest, Eşit, Gizli, Tek dereceli, Genel oy; sonunda sandık açık sayılır.

Aşağıdaki tablo oy kullanamayanları gösteriyor.

Oy kullanamayanNeden veya istisna
Silah altındaki er ve erbaşAskerî tarafsızlık
Askerî öğrenciAskerî tarafsızlık
Ceza infaz kurumundaki hükümlüTaksirli suçtan hükümlü olanlar hariç
  • Seçme yaşı 18'dir. Seçim kanununda yapılan bir değişiklik, yürürlüğe girdiği günden sonraki 1 yıl içindeki seçimlerde uygulanmaz.
  • Kamu hizmetine girme: Her vatandaş kamuda görev alabilir. Göreve alırken yalnız görevin gerektirdiği niteliklere bakılır; başka ayrım yapılmaz.

Parti üyeliği

Partiye üye olmak için 18 yaş gerekir. Yasak listesinin mantığı basittir: tarafsız kalması gerekenler partiye giremez.

Aşağıdaki tablo kimlerin partiye üye olup olamayacağını gösteriyor.

KimPartiye üye olabilir mi?
Hâkim ve savcıHayır
Sayıştay dahil yüksek yargı mensubuHayır
Memur (öğretmen, okul müdürü)Hayır
İşçi niteliği taşımayan kamu görevlisiHayır
Silahlı Kuvvetler mensubuHayır
Yükseköğretim öncesi öğrenci (lise)Hayır
Öğretim üyesiKanunla izin verilebilir; merkez organları dışında görev alamaz
Üniversite öğrencisi (18 yaşında)Evet
Kamuda işçi (hizmetli işçi)Evet
Akılda tut: Okul koridoru kuralı: "Kürsüdeki (hâkim), üniformalı (asker), sınıftaki (öğretmen) ve sıradaki (lise öğrencisi) partiye giremez."

Parti kapatma:

  • Davayı Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar. Kararı Anayasa Mahkemesi verir.
  • Kapatma için Anayasa Mahkemesinde üçte iki oy çokluğu gerekir.
  • Anayasa Mahkemesi kapatmak yerine partiyi Devlet yardımından kısmen veya tamamen mahrum bırakabilir.
  • Kapatılmaya sebep olan üyeler 5 yıl boyunca başka bir partinin kurucusu, üyesi veya yöneticisi olamaz.

⇒ Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı dava açar → Anayasa Mahkemesi inceler → 2/3 ile kapatma ya da Devlet yardımından yoksun bırakma → Kapatmaya sebep olanlara 5 yıl parti yasağı

Memurlar: Devletin asıl ve sürekli işlerini memurlar yapar. Memurun hakları ve yükümlülükleri kanunla belirlenir.

  • Savunma alınmadan disiplin cezası verilemez. Disiplin kararlarına karşı mahkemeye gidilebilir.
  • Memurun kusuruyla birine zarar verildiyse dava memura değil idareye açılır. İdare ödediği parayı sonra memurdan geri ister (rücu).
  • Memur hakkında ceza soruşturması kural olarak amirinin (idari merciin) iznine bağlıdır.
Önemli: Öğretmen siyasi partiye üye olamaz ama sendikaya üye olabilir (4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu). Milletvekili adayı olmak isteyen öğretmen ise önce görevinden çekilmek zorundadır.
Önemli: Partiye giren memurun cezası 657 sayılı Kanun'a göre Devlet memurluğundan çıkarmadır. Bu cezada disiplin soruşturmasına, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren 6 ay içinde başlanmalıdır. 2026'da bu süre soruldu.
Sınavda soruldu: Anayasaya göre aşağıdakilerden hangisi siyasi partiye üye olabilir?

A) Ortaokulda görevli müdür yardımcısı

B) Lise son sınıf öğrencisi

C) Sayıştay üyesi

D) 19 yaşındaki üniversite öğrencisi

E) Sözleşmeli astsubay

Cevap: D — Anayasa yalnız yükseköğretim öncesi öğrencileri yasaklar; 18 yaşını doldurmuş üniversite öğrencisi üye olabilir. Memur, yüksek yargı mensubu ve asker üye olamaz.

Dilekçe hakkı ve Kamu Denetçiliği Kurumu

Dilekçe hakkı, vatandaşın devlete yazıyla derdini anlatma hakkıdır. Anayasanın dilekçe maddesi (madde 74) idareye "sesini duyurma" yollarını bir arada toplar: dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisi (ombudsman).

Aşağıdaki tablo üç başvuru yolunu karşılaştırıyor.

YolKim kullanır?Süre veya kural
DilekçeVatandaş ve karşılıklılık esasıyla Türkiye'de oturan yabancıSonuç yazılı; en geç 30 gün (3071 sayılı Dilekçe Hakkı Kanunu)
Bilgi edinmeHerkes15 iş günü (4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu)
Kamu denetçisine başvuruHerkesİdarenin işleyişiyle ilgili şikâyet
  • "Karşılıklılık" şudur: yabancının ülkesi Türklere aynı hakkı tanıyorsa, o yabancı da bu hakkı kullanır.
  • Dilekçede ad, soyad, imza ve iş ya da ev adresi bulunmalıdır. Bunlar yoksa dilekçe incelenmez (3071 sayılı Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun). Belli bir konusu olmayan ve yargının görevine giren konulardaki dilekçeler de incelenmez.
  • Yabancılar dilekçeyi Türkçe yazmak şartıyla bu haktan yararlanır.
  • Dilekçe yetkili makamlara ve TBMM'ye verilebilir.
  • Kamu denetçisi, idareden şikâyetleri inceleyen bağımsız bir hakem gibidir. Kamu Denetçiliği Kurumu TBMM Başkanlığına bağlıdır.
  • Kamu Başdenetçisini TBMM gizli oyla 4 yıl için seçer.

Başdenetçi seçim merdiveni:

TurGereken oy
1. ve 2. turÜye tamsayısının 2/3'ü
3. turSalt çoğunluk
4. turEn çok oy alan iki aday; en fazla oyu alan seçilir

Okul örneği: Velinin okul müdürlüğüne verdiği dilekçede adres yoksa işlem yapılmaz. Adres varsa cevap yazılı ve gecikmeden verilir.

Akılda tut: "Ombudsman Meclisin çocuğudur": Kamu Denetçiliği TBMM'ye, Devlet Denetleme Kurulu Cumhurbaşkanlığına bağlıdır.
Önemli: Başdenetçinin süresi 4 yıldır; TBMM ve Cumhurbaşkanının 5 yılıyla karıştırma.
Sınavda soruldu: ~2026 EKYS: yargı mensuplarının parti üyeliği, dilekçede adres, Kamu Denetçiliği–TBMM · 2023 EKYS: parti kapatma (aday bildirimleri)

5. Yasama: TBMM, seçimler ve görevler

Yasama, kanun yapma işidir. Bu iş TBMM'nindir. Mecliste 600 milletvekili vardır. Milletvekili seçilme yaşı 18'dir. TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri 5 yılda bir, aynı gün yapılır.

Kim milletvekili olamaz?

Aşağıdaki tablo milletvekili olmaya engel olan durumları sıralıyor.

Engel türüKimler?
Eğitimİlkokul mezunu olmayan
EhliyetKısıtlı (vesayet altındaki) kişi
AskerlikAskerlikle ilişiği olan
Kamu hizmeti yasağıKamu hizmetinden yasaklı
CezaTaksirli suçlar hariç toplam 1 yıl ve üstü hapis
Yüz kızartıcı suçZimmet, rüşvet, hırsızlık, sahtecilik, ihaleye fesat
  • Hâkim, savcı, memur, öğretim elemanı, asker görevinden çekilmedikçe aday olamaz.

Seçim süreleri

Aşağıdaki tablo seçimlerle ilgili süreleri gösteriyor.

DurumSüre
Savaş nedeniyle seçimin ertelenmesi1 yıl
Seçim kanunu değişikliğinin uygulanmamasıYürürlükten itibaren 1 yıl
Ara seçim yapılamazGenel seçime 1 yıl kala
Ara seçim yapılamazGenel seçimden 30 ay geçmeden
Boşalma %5'e ulaşırsa3 ay içinde ara seçim
Bir ilde hiç vekil kalmazsa90 gün sonraki ilk pazar
Mahallî idare seçimleri5 yılda bir
Akılda tut: "Seçimde üç tane 1 yıl var": ertele 1 yıl, yeni kanun 1 yıl uygulanmaz, ara seçim 1 yıl kala yok. Ara seçim dönemde bir kez yapılır.

Milletvekilliği nasıl düşer?

"Düşme", milletvekilinin dönem bitmeden vekilliği kaybetmesidir. Her sebebin karar yolu farklıdır.

Aşağıdaki tablo düşme sebeplerini ve her birinin karar yolunu gösteriyor.

SebepNasıl düşer?
İstifaBaşkanlık Divanı geçerliliği tespit eder, Genel Kurul karar verir
Kesin hüküm veya kısıtlanmaKesin kararın Genel Kurula bildirilmesiyle
Bağdaşmayan görevde ısrarKomisyon raporu, Genel Kurul gizli oy
Devamsızlık: 1 ayda 5 birleşim günüDivan tespiti, Genel Kurul üye tamsayısının salt çoğunluğu
Partinin kapatılmasına sebep olmaAnayasa Mahkemesi kararının Resmî Gazete'de yayımıyla

TBMM'nin görevleri

TBMM'nin görevlerini bir liste olarak ezberle:

  • Kanun koymak, değiştirmek, kaldırmak.
  • Bütçe ve kesinhesap kanunlarını kabul etmek. Kesinhesap, yıl sonunda bütçenin nasıl uygulandığını gösteren hesaptır.
  • Para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek.
  • Uluslararası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak.
  • 3/5 çoğunlukla genel ve özel af ilan etmek.

Aşağıdaki tablo aynı işte TBMM ile Cumhurbaşkanının farkını gösteriyor.

İşTBMMCumhurbaşkanı
AndlaşmaUygun bulurOnaylar ve yayımlar
KanunKabul eder15 günde yayımlar veya geri gönderir
AfGenel ve özel af (3/5)Sürekli hastalık, sakatlık, kocama nedeniyle kişisel cezayı kaldırır
Olağanüstü hâlOnaylar, uzatırİlan eder
SavaşSavaş ilanıTürk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar

⇒ Milletvekili kanun teklif eder → Komisyon ve Genel Kurul kabul eder → Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar ya da geri gönderir → TBMM salt çoğunlukla aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı yayımlar

Çalışma kuralları:

  • Kanun teklifini yalnız milletvekilleri verir. Tek istisna bütçedir: bütçe kanun teklifini Cumhurbaşkanı sunar.
  • TBMM her yıl 1 Ekim'de kendiliğinden toplanır. Tatil en çok 3 ay sürer. Tatilde Cumhurbaşkanı Meclisi toplantıya çağırabilir.
  • Siyasi parti grubu en az 20 milletvekiliyle kurulur.
  • Başkanlık Divanı (Meclisi yöneten kurul): ilk devre 2 yıl, ikinci devre 3 yıl görev yapar.
  • Toplanmak için üye tamsayısının 1/3'ü (200) gerekir. Karar için katılanların salt çoğunluğu yeter; ama bu sayı üye tamsayısının 1/4 + 1'inden (151) az olamaz.

Denetim yolları: Meclis, yürütmeyi şu yollarla denetler:

  • Meclis araştırması: belli bir konuda bilgi toplamak için inceleme.
  • Genel görüşme: bir konunun Genel Kurulda konuşulması.
  • Meclis soruşturması: Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında suç soruşturması.
  • Yazılı soru: bakan veya Cumhurbaşkanı yardımcısı 15 gün içinde cevap verir.
  • Gensoru 2017'de kalktı.
Akılda tut: Denetim yolları "ARGE-SOS": ARaştırma, GEnel görüşme, SOruşturma, Soru (yazılı).
Önemli: "Andlaşmayı onaylamak" TBMM'nin görevi DEĞİLDİR. TBMM yalnız onaylanmasını uygun bulur. "Görevi olmayanı bul" sorularının klasik tuzağıdır.
Önemli: Cumhurbaşkanı bütçe kanunlarını TBMM'ye geri gönderemez. Orman suçları için genel ve özel af çıkarılamaz.
Sınavda soruldu: Anayasaya göre aşağıdaki durumların hangisinde milletvekilliğinin düşmesi için TBMM Genel Kurulunun üye tamsayısının salt çoğunluğuyla karar vermesi gerekir?

A) Milletvekilinin istifa etmesi

B) Milletvekilinin kesin hüküm giymesi

C) Milletvekilinin kısıtlanması

D) Milletvekilinin bir ay içinde özürsüz olarak toplam beş birleşim gününe katılmaması

E) Milletvekilinin Cumhurbaşkanı yardımcısı olarak atanması

Cevap: D — Devamsızlıkta Başkanlık Divanı durumu tespit eder, Genel Kurul üye tamsayısının salt çoğunluğuyla karar verir. Kesin hüküm ve kısıtlanma bildirimle düşer; istifada Divan tespitinden sonra Genel Kurul karar verir ama özel çoğunluk aranmaz; Cumhurbaşkanı yardımcısı atanınca üyelik doğrudan sona erer.

Sınavda soruldu: Aşağıdakilerden hangisi Anayasaya göre Türkiye Büyük Millet Meclisinin görevlerinden biri DEĞİLDİR?

A) Bütçe ve kesinhesap kanunlarını kabul etmek

B) Para basılmasına karar vermek

C) Uluslararası andlaşmaları onaylamak

D) Savaş ilanına karar vermek

E) Genel ve özel af ilan etmek

Cevap: C — TBMM andlaşmanın onaylanmasını yalnızca uygun bulur; onaylayan Cumhurbaşkanıdır. Diğer seçenekler TBMM'nin görevidir.

Sınavda soruldu: ~2026 EKYS: seçimlerde 1 yıl süresi · 2023 EKYS: TBMM'nin görevleri (aday bildirimleri)

6. Yürütme: Cumhurbaşkanı, yardımcılar ve bakanlar

Yürütme, kanunları uygulama ve ülkeyi günlük olarak yönetme işidir. 2017'den beri bu iş Cumhurbaşkanındadır.

Seçilme şartları: 40 yaşını doldurmak, yükseköğrenim görmüş olmak, milletvekili seçilme şartlarını taşımak ve Türk vatandaşı olmak. Cumhurbaşkanını doğrudan halk seçer.

Akılda tut: "40'ında, diplomalı, vekil olabilecek bir Türk": 4 şart. Aday gösterme kodu "5'e 100": TBMM'de grubu olan (en az 20 milletvekili bulunan) partiler, son genel seçimde tek başına veya birlikte geçerli oyların %5'ini alan partiler ya da 100 bin seçmen.

Aşağıdaki tablo Cumhurbaşkanının görev süresini, seçimini ve boşalma kurallarını gösteriyor.

KonuKural
Görev süresi5 yıl
Kaç kezEn fazla 2 kez
İstisna2. dönemde TBMM seçimleri yenilerse bir kez daha aday olabilir
SeçilmeGeçerli oyların salt çoğunluğu
İkinci turİlk oylamayı izleyen ikinci pazar, en çok oy alan iki aday
Aday çekilirseSıradaki aday yerine geçer
Tek aday kalırsaReferandum gibi oylanır
Milletvekili seçilirseTBMM üyeliği sona erer
Boşalırsa45 gün içinde seçim
Geçici ayrılırsaCumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder

Boşalma ayrıntısı: Cumhurbaşkanlığı boşalırsa yeni Cumhurbaşkanı seçilene kadar yardımcısı vekâlet eder. Genel seçime 1 yıl veya daha az kalmışsa TBMM seçimi de birlikte yapılır. Daha fazla kalmışsa seçilen kişi yalnız TBMM seçim tarihine kadar görev yapar. Bu kısa süre görev döneminden sayılmaz.

Başlıca yetkiler

Aşağıdaki tablo Cumhurbaşkanının başlıca yetkilerini alanlara göre gösteriyor.

AlanYetki
TemsilDevletin başı; TBMM adına Başkomutanlığı temsil
Kanun15 günde yayımlar ya da geri gönderir
AtamaCumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, üst kademe yöneticiler
Dış ilişkiAndlaşmaları onaylar ve yayımlar
GüvenlikMillî güvenlik politikası; Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılması
Anayasa MahkemesiKanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, İçtüzük için iptal davası
AnayasaDeğişikliği gerekirse halkoyuna sunar
AfSürekli hastalık, sakatlık, kocamada kişisel af
SeçimSeçimlerin yenilenmesine karar

Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin dört sınırı

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Cumhurbaşkanının kanuna benzer biçimde kural koyduğu düzenlemedir. Ama kanunun altındadır ve dört sınırı vardır:

KuralSonuç
Yalnız yürütme konularında çıkarDiğer konular kanunla
Temel, kişi ve siyasi haklarCumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenemez
Anayasanın yalnız kanunla (münhasıran) düzenlenmesini istediği konuCumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz
Kanunda açıkça düzenlenen konuCumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanun çelişirseKanun uygulanır
TBMM aynı konuda kanun çıkarırsaCumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz olur
Akılda tut: Cumhurbaşkanlığı kararnamesi "kanunun gölgesinde" yaşar: kanun varsa çıkmaz, kanunla çatışırsa kaybeder, kanun gelirse ölür.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar

  • Bunları Cumhurbaşkanı atar ve görevden alır. Milletvekili seçilme şartlarını taşımaları gerekir.
  • Göreve başlarken TBMM önünde and içerler. Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar.
  • Bir milletvekili yardımcı veya bakan olarak atanırsa TBMM üyeliği sona erer.

Cezai sorumluluk: aynı merdiven

Cumhurbaşkanı, yardımcıları ve bakanlar bir suç işledikleri iddiasıyla yargılanabilir. Bu yol şu basamaklardan geçer:

⇒ Önerge: üye tamsayısının salt çoğunluğu (301) → Meclis en geç 1 ay içinde görüşür → Soruşturma kararı: 3/5 gizli oy (360) → 15 kişilik komisyon: 2 ay + 1 ay kesin ek süre → Yüce Divana sevk: 2/3 (400)

  • Cumhurbaşkanı için de, yardımcılar ve bakanlar için de basamaklar aynıdır. Yüce Divan, Anayasa Mahkemesinin üst düzey görevlileri yargılarken aldığı addır.
Önemli: Cumhurbaşkanına vekâleti TBMM Başkanı değil, Cumhurbaşkanı yardımcısı yapar. 2017'den önce TBMM Başkanı yapıyordu.
Sınavda soruldu: Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi Anayasaya göre yanlıştır?

A) Yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılabilir.

B) Siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenemez.

C) Kanunda açıkça düzenlenen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz.

D) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanunda farklı hükümler bulunursa Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümleri uygulanır.

E) TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz hâle gelir.

Cevap: D — Çatışmada her zaman kanun uygulanır; Cumhurbaşkanlığı kararnamesi kanunun altındadır.

Sınavda soruldu: Anayasaya göre Cumhurbaşkanıyla ilgili aşağıdaki işlemlerden hangisi için öngörülen süre 15 gündür?

A) Cumhurbaşkanlığı boşalınca yeni seçimin yapılması

B) TBMM'nin kabul ettiği kanunun yayımlanması veya geri gönderilmesi

C) Soruşturma önergesinin Meclis tarafından görüşülmesi

D) Soruşturma komisyonuna tanınan ek süre

E) Soruşturma komisyonunun ilk çalışma süresi

Cevap: B — Cumhurbaşkanı kanunu 15 gün içinde yayımlar ya da geri gönderir. Boşalmada seçim 45 günde, önerge görüşmesi ve ek süre 1 ayda, komisyonun ilk süresi 2 ayda tamamlanır.

Sınavda soruldu: ~2026 EKYS: Cumhurbaşkanıyla ilgili 15 gün ve 1 ay süreleri · 2023 EKYS: Cumhurbaşkanına vekâlet (aday bildirimleri)

7. Millî Güvenlik Kurulu, Devlet Denetleme Kurulu, olağanüstü hâl ve seçimlerin yenilenmesi

Millî Güvenlik Kurulu, ülkenin güvenliğiyle ilgili konuların konuşulduğu danışma kuruludur. Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanır. Bağlayıcı karar almaz, yalnızca tavsiye kararı verir. Kararlarını Cumhurbaşkanına bildirir.

Millî Güvenlik Kurulunun üyeleri ve üye olmayanlar aşağıda iki liste hâlinde.

Kurulun üyeleri:

  • Cumhurbaşkanı (başkan)
  • Cumhurbaşkanı yardımcıları
  • Adalet Bakanı
  • Dışişleri Bakanı
  • İçişleri Bakanı
  • Millî Savunma Bakanı
  • Genelkurmay Başkanı
  • Kara, Deniz, Hava Kuvvetleri Komutanları

Kurulun üyesi olmayanlar:

  • Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreteri
  • Jandarma Genel Komutanı (2017'de çıktı)
  • Millî İstihbarat Teşkilatı Başkanı
  • TBMM Başkanı
  • Diğer bakanlar (örneğin Millî Eğitim)
Akılda tut: "ADİM atan Genelkurmay, Kara-Deniz-Hava'yı yanına alır": 4 bakan ADİM (Adalet, Dışişleri, İçişleri, Millî Savunma) + Genelkurmay + 3 kuvvet komutanı. Başında Cumhurbaşkanı ve yardımcıları.
  • Toplantı gündemini Cumhurbaşkanı belirler. Bunu yaparken yardımcılarının ve Genelkurmay Başkanının önerilerini dikkate alır.
  • Genel Sekreterliğin teşkilatı ve görevleri Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenir.
Önemli: Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreteri kurulun üyesi değildir. Genel Sekreterlik, kurula hizmet eden bir teşkilattır ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenir.
Sınavda soruldu: Aşağıdakilerden hangisi Millî Güvenlik Kurulunun üyelerinden biri DEĞİLDİR?

A) Jandarma Genel Komutanı

B) Dışişleri Bakanı

C) Genelkurmay Başkanı

D) Adalet Bakanı

E) Hava Kuvvetleri Komutanı

Cevap: A — Jandarma Genel Komutanı 2017 değişikliğiyle kurul üyeliğinden çıktı. Genel Sekreter de üye değildir; Genel Sekreterlik kurula hizmet eden bir teşkilattır.

Devlet Denetleme Kurulu

Devlet Denetleme Kurulu, Cumhurbaşkanı adına kamu kurumlarını denetleyen kuruldur.

  • Cumhurbaşkanlığına bağlıdır. Yalnızca Cumhurbaşkanı isteyince çalışır.
  • Şu yerlerde idari soruşturma, inceleme ve denetim yapar: bütün kamu kurumları, sermayesinin yarısından fazlası kamuya ait kuruluşlar, meslek kuruluşları, işçi-işveren kuruluşları, kamuya yararlı dernek ve vakıflar.
  • Yargı organlarını denetleyemez; mahkemeler Devlet Denetleme Kurulunun görev alanı dışındadır.

Olağanüstü hâl ve seçimlerin yenilenmesi

Olağanüstü hâl: Savaş dışında ciddi bir tehlike varsa devletin geçici olarak daha güçlü önlem alabildiği dönemdir. Cumhurbaşkanı yurdun tamamında veya bir bölgesinde ilan eder. Süre en çok 6 aydır. Karar aynı gün Resmî Gazete'de yayımlanır ve aynı gün TBMM onayına sunulur. TBMM süreyi her defasında en çok 4 ay uzatabilir. Savaşta bu sınır yoktur.

⇒ Cumhurbaşkanı ilan eder (en çok 6 ay) → Aynı gün Resmî Gazete ve TBMM onayı → TBMM her defasında en çok 4 ay uzatır → Savaşta 4 ay sınırı aranmaz

Seçimlerin yenilenmesi: Erken seçim kararıdır. TBMM de Cumhurbaşkanı da bu kararı verebilir; iki seçim her zaman birlikte yapılır.

Aşağıdaki tablo seçimlerin yenilenmesi kararını verenleri karşılaştırıyor.

Karar verenÇoğunlukSonuç
TBMM3/5 (360)İki seçim birlikte; Cumhurbaşkanı 2. dönemdeyse bir kez daha aday olabilir
CumhurbaşkanıTek başınaİki seçim birlikte
  • Yeni dönem 5 yıldır. Yeni seçilenler göreve başlayana kadar eski Meclis ve Cumhurbaşkanı görevine devam eder.
Önemli: "Bir kez daha aday olabilme" hakkı yalnız TBMM yenileme kararı verirse doğar. Cumhurbaşkanı kendisi yenileme kararı verirse bu hak doğmaz.
Sınavda soruldu: ~2026 EKYS: Millî Güvenlik Kurulu üyeleri; Genel Sekreter üye değil (aday bildirimi)

8. İdare, Anayasada düzenlenen kurumlar ve kanunsuz emir

İdare, devletin kamu hizmetlerini gören kurumlarının hepsidir: bakanlık, valilik, okul, belediye.

İdarenin esasları: İdare bir bütündür ve kanunla düzenlenir. İki temele dayanır: merkezden yönetim ve yerinden yönetim. Kamu tüzelkişiliği (kendi adına hak ve borç sahibi olabilen kamu kurumu) yalnız kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kurulur. Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri yönetmelik çıkarabilir. Ama yönetmelik kanuna ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesine aykırı olamaz.

Aşağıdaki tablo üç yönetim türünü karşılaştırıyor.

YönetimDayandığı ilkeÖrnek
Merkezî idareYetki genişliği (il)Valilik, kaymakamlık, il millî eğitim müdürlüğü
Mahallî idareYerinden yönetim, seçimİl özel idaresi, belediye, köy
Hizmet yerinden yönetimÖzerklikÜniversite, baro, Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu
  • Türkiye merkezî idare bakımından illere, iller de daha küçük kademelere ayrılır. İl kurulması kanunla olur (5442 sayılı İl İdaresi Kanunu). Birden çok ili kapsayan merkezî teşkilat da kurulabilir.
  • Mahallî idareler: Belediye, il özel idaresi ve köy gibi halkın seçtiği yerel yönetimlerdir. Seçimleri 5 yılda bir yapılır. Kendi aralarında birlik kurmak için Cumhurbaşkanının izni gerekir. Merkezî idare bunlar üzerinde idari vesayet (gözetim ve denetim) yetkisine sahiptir. Seçilmiş organlar görevini ancak yargı kararıyla kaybeder. İçişleri Bakanı ise geçici tedbir olarak onları görevden uzaklaştırabilir.
  • Yargı yolu: İdarenin her işlemine karşı dava açılabilir. Dava süresi, işlemin yazılı bildirildiği günden başlar. Mahkeme yalnız işlemin hukuka uygunluğuna bakar; "yerinde mi, gerekli mi" diye yerindelik denetimi yapamaz. Yürütmeyi durdurma (işlemin dava bitene kadar uygulanmaması) için iki şart birlikte gerekir: açık hukuka aykırılık + telafisi güç zarar.

Anayasada düzenlenen kurumlar (bunlar sorulur)

Bazı kurumların adı doğrudan Anayasada yazar. Sınav, bunları kanunla kurulan kurumlardan ayırmanı ister.

Aşağıdaki tablo bu kurumları ve bağlı oldukları yeri ya da önemli özelliklerini gösteriyor.

KurumBağlı olduğu yer veya önemli bilgi
Kamu Denetçiliği KurumuTBMM Başkanlığı
Devlet Denetleme KuruluCumhurbaşkanlığı
Millî Güvenlik KuruluTavsiye kararı verir
Yükseköğretim Kurulu (YÖK)Dekanı YÖK, rektörü Cumhurbaşkanı atar
Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK)2025 sorusunun cevabı
Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek KurumuCumhurbaşkanı gözetimi, bakana bağlı
Meslek kuruluşları (baro, oda)Organları gizli oyla seçilir
Diyanet İşleri BaşkanlığıGenel idare içinde
SayıştayTBMM adına denetim
Ekonomik ve Sosyal KonseyCumhurbaşkanına danışma (istişari) görüşü verir
Yüksek Seçim KuruluSeçimin yargısal yönetimi
  • Atatürk Yüksek Kurumu dört kurumdan oluşur: Atatürk Araştırma Merkezi, Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi.
  • Üniversiteleri Devlet kanunla kurar. Vakıflar da kâr amacı gütmeden üniversite kurabilir.
Akılda tut: Atatürk Yüksek Kurumu "AT-DİL-TARİH-KÜLTÜR": adındaki üç kelime üç kurumdur (Dil, Tarih, Kültür Merkezi), başlarına Atatürk Araştırma Merkezi gelir.
Önemli: ÖSYM ve Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu gibi kurumlar Anayasada değil kanunla kurulur. Kişisel Verileri Koruma Kurumu, Kamu İhale Kurumu, Sermaye Piyasası Kurulu ve Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu da düzenleyici kurum olsalar bile Anayasada yer almaz. 2025'te "Anayasada düzenlenen kurum" sorusunun cevabı RTÜK idi.
Sınavda soruldu: 2025 EKYS: 1982 Anayasasında düzenlenen kurumlar soruldu, cevap RTÜK.
Sınavda soruldu: 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu'na göre Türkiye'de yeni bir il kurulması aşağıdakilerden hangisiyle yapılır?

A) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi

B) İçişleri Bakanlığı yönetmeliği

C) Cumhurbaşkanı kararı

D) Kanun

E) İl valiliğinin işlemi

Cevap: D — İl kurulması yalnız kanunla olur (5442 md. 2). Anayasa ise ülkenin merkezî idare bakımından illere ayrılacağını söyler. Kamu tüzelkişiliği ise kanunla ya da Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulabilir; bu ikisini karıştırma.

Kanunsuz emir — okulda en çok işine yarayacak kural

Kanunsuz emir, amirin mevzuata aykırı bir iş istemesidir. Memur bu emri körü körüne uygulamaz; şu basamakları izler:

EmirNe yaparsın?Sorumlu kim?
Mevzuata aykırıYapmazsın, emri verene bildirirsinSorumluluk doğmaz
Üst yazıyla yenilerseYaparsınEmri veren
Konusu suçAsla yapmazsınYapan da sorumlu

⇒ Emir aykırı → Yerine getirme, aykırılığı emri verene bildir → Üst emri yazıyla yenilerse uygula, sorumluluk emri verende → Konusu suçsa hiçbir durumda uygulama

Okul örneği: İlçe müdürü sözlü olarak yönetmeliğe aykırı bir kayıt istedi. Aykırılığı bildirirsin. Yazılı olarak yenilerse uygularsın; sorumluluk ondadır. Not değiştirmek gibi suç olan bir emir yazılı gelse bile uygulanmaz.

Akılda tut: "Bildir – Yazılı – Suçsa dur": kanunsuz emrin üç basamağı.
Sınavda soruldu: Okul müdürü, il millî eğitim müdüründen yönetmeliğe aykırı olduğunu düşündüğü bir talimatı sözlü olarak almış, aykırılığı bildirmiş; il müdürü aynı talimatı yazılı olarak yenilemiştir. Talimatın konusu suç değildir.

Anayasaya göre müdürün durumu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Talimatı yine uygulamaz; Danıştaya başvurur.

B) Talimatı uygular; bu durumda sorumlu olmaz.

C) Talimatı uygular; sorumluluğu il müdürüyle eşit paylaşır.

D) Talimatı uygulamadan önce Valinin onayını almak zorundadır.

E) Talimatı ancak öğretmenler kurulu kararıyla uygulayabilir.

Cevap: B — Üst, emrini yazıyla yenilerse emir yerine getirilir ve yerine getiren sorumlu olmaz. Konusu suç olsaydı hiçbir şekilde uygulanmazdı.

Sınavda soruldu: 2025 EKYS: Anayasada düzenlenen kurum, RTÜK (ÖSYM kitapçığı) · 2026 EKYS: il kurulmasının kanunla yapılması (aday bildirimi)

9. Yargı, bütçe ve Anayasa değişikliği

Yargı, uyuşmazlıkları çözme ve hukuka aykırılığı tespit etme işidir. Bu işi bağımsız mahkemeler yapar.

Mahkemelerin bağımsızlığı: Hâkim karar verirken kimseden emir almaz. Hiçbir organ, makam veya kişi mahkemelere emir, talimat, genelge, tavsiye ve telkin veremez. Süren bir dava hakkında TBMM'de soru sorulamaz, görüşme yapılamaz. Meclis, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır. Kararları değiştiremez, geciktiremez.

  • Hâkimler ve savcılar azlolunamaz (isteği dışında meslekten çıkarılamaz). 65 yaşında emekli olurlar.
  • Savaş dışında askerî mahkeme kurulamaz. Yalnız disiplin mahkemeleri olabilir.

Yüksek mahkemeler: kim ne yapar, üyesini kim seçer?

Aşağıdaki tablo dört yüksek mahkemenin görevini ve üyelerini kimin seçtiğini gösteriyor.

Yüksek mahkemeGöreviÜyeleri kim seçer?
Anayasa MahkemesiAnayasaya uygunluk, bireysel başvuru, Yüce DivanTBMM 3, Cumhurbaşkanı 12
YargıtayAdli yargıda (ceza ve hukuk davaları) son durakTamamını Hâkimler ve Savcılar Kurulu
Danıştayİdari yargıda (idareye açılan davalar) son durak3/4 Hâkimler ve Savcılar Kurulu, 1/4 Cumhurbaşkanı
Uyuşmazlık MahkemesiDavaya adli mi idari mi yargının bakacağı konusundaki anlaşmazlıklarBaşkanını Anayasa Mahkemesi, kendi üyeleri arasından görevlendirir
Akılda tut: "Yargıtay'ı Hâkimler ve Savcılar Kurulu yazar, Danıştay'ı Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile Cumhurbaşkanı paylaşır (3'e 1), Anayasa Mahkemesini Cumhurbaşkanı ile TBMM paylaşır (12'ye 3)."

Anayasa Mahkemesi ayrıntıları

Aşağıdaki tablo Anayasa Mahkemesinin yapısını ve karar kurallarını gösteriyor.

KonuKural
Üye sayısı ve süre15 üye, 12 yıl, tek sefer
YaşEn az 45; 65'te emekli
İptal davası açabilenCumhurbaşkanı, en çok üyeli iki parti grubu, TBMM üyelerinin 1/5'i (120)
İptal davası süresiResmî Gazete'de yayımdan itibaren 60 gün
İtiraz yoluDavayı gören mahkeme gönderir; Anayasa Mahkemesi 5 ayda karar verir
İptal kararıGeriye yürümez (eski işlemleri bozmaz); gerekçesi yazılmadan açıklanamaz
Yürürlük ertelemesiEn çok 1 yıl
KararlarKesin; herkesi bağlar
  • Anayasa Mahkemesi bir kuralı iptal edebilir ama yerine kanun koyucu gibi yeni kural yazamaz.
  • Bireysel başvuru: Kişinin, devletin hakkını çiğnediğini düşündüğünde doğrudan Anayasa Mahkemesine gitmesidir. Önce olağan kanun yollarının hepsi denenmiş olmalıdır. Hak, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında olmalı ve kamu gücü tarafından ihlal edilmiş olmalıdır.
  • Yüce Divan'da yargılananlar: Cumhurbaşkanı, TBMM Başkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar; Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Hâkimler ve Savcılar Kurulu ve Sayıştay başkan ve üyeleri; başsavcılar; Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanları.
Akılda tut: Anayasa Mahkemesi 15 kişilik bir sınıf: 12'sini Cumhurbaşkanı, 3'ünü Meclis yazar; her öğrenci 12 yıl okur, sınıfa en az 45 yaşında girer ve sınıf tekrarı yok.
Sınavda soruldu: Anayasaya göre bir kanunun Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde doğrudan iptal davası açabilecekler aşağıdakilerden hangileridir?

I. Cumhurbaşkanı

II. TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu

III. TBMM üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki milletvekilleri

IV. Danıştay Genel Kurulu

A) Yalnız I

B) I ve II

C) I, II ve III

D) II, III ve IV

E) I, II, III ve IV

Cevap: C — Doğrudan iptal davası (soyut norm denetimi) yalnız bu üç makama aittir. Mahkemeler ancak önlerindeki davada itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesine gidebilir.

Hâkimler ve Savcılar Kurulu, Anayasa Mahkemesi ve Sayıştay

Aşağıdaki tablo Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile Anayasa Mahkemesinin üye sayısını ve görev süresini karşılaştırıyor.

KurumÜye sayısıGörev süresi
Hâkimler ve Savcılar Kurulu134 yıl
Anayasa Mahkemesi1512 yıl

Hâkimler ve Savcılar Kurulunun üyelerinden 4'ünü Cumhurbaşkanı, 7'sini TBMM seçer; Adalet Bakanı ve Adalet Bakanlığı Müsteşarı (Anayasa metnindeki adıyla; bugün bu görevde Adalet Bakan Yardımcısı bulunur) da kurulun tabii üyesidir. Anayasa Mahkemesinin üyelerinden 12'sini Cumhurbaşkanı, 3'ünü TBMM seçer.

  • Hâkimler ve Savcılar Kurulu, hâkim ve savcıların atama ve disiplin işlerine bakan kuruldur. Başkanı Adalet Bakanıdır; iki daire hâlinde çalışır.
  • Sayıştay, kamunun parasını TBMM adına denetleyen kurumdur. Merkezî yönetim bütçesindeki idarelerin ve sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını denetler. Sorumluların hesaplarını kesin hükme bağlar. Mahallî idarelerin hesap ve işlemlerini de denetler.
  • Sayıştay başkan ve üyelerini TBMM seçer (6085 sayılı Sayıştay Kanunu).
  • Sayıştay kararına karşı 15 gün içinde bir kez karar düzeltme istenebilir. Bu karara karşı idari yargıya gidilemez. Danıştay ile Sayıştay kararları çatışırsa Danıştay kararı esas alınır.
Önemli: "Yüksek mahkemeler" başlığında Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay ve Uyuşmazlık Mahkemesi vardır. Sayıştay yüksek mahkeme sayılmaz.

Bütçe ve kesinhesap

Bütçe, devletin bir yıllık gelir ve gider planıdır. Akışı şöyledir:

⇒ Cumhurbaşkanı bütçe teklifini malî yılbaşından en az 75 gün önce sunar → Bütçe Komisyonu 55 gün içinde kabul eder → Genel Kurul malî yılbaşına kadar karara bağlar → Çıkmazsa geçici bütçe, o da çıkmazsa önceki yıl bütçesi yeniden değerleme oranıyla artırılarak uygulanır

  • Bütçe kanununa bütçeyle ilgisi olmayan hiçbir kural konulamaz.
  • Kesinhesap teklifini Cumhurbaşkanı, malî yıl bittikten sonra en geç 6 ay içinde sunar. Sayıştay genel uygunluk bildirimini en geç 75 gün içinde verir. Kesinhesap, yeni yılın bütçesiyle birlikte görüşülür.

Anayasa değişikliği

Anayasayı değiştirmek, kanun yapmaktan daha zordur. Teklifi en az 1/3 milletvekili (200) yazılı olarak verir. Teklif Genel Kurulda iki kez görüşülür. Oylama gizlidir.

Aşağıdaki tablo oy sayısına göre sonucu gösteriyor.

Oy sayısıSonuç
360'tan azKabul edilmez
3/5–2/3 arası (360–399)Halkoyuna sunulur
2/3 ve üstü (en az 400)Cumhurbaşkanı yayımlar, geri gönderir veya halkoyuna sunar
Cumhurbaşkanı geri gönderir, TBMM 2/3 ile aynen kabul ederCumhurbaşkanı halkoyuna sunabilir
  • Halkoylamasında değişikliğin kabulü için geçerli oyların yarısından fazlası gerekir.
  • İlk üç madde hiçbir çoğunlukla değiştirilemez.
Önemli: Anayasa Mahkemesi: 15 üye, 12 yıl, tek sefer. Hâkimler ve Savcılar Kurulu: 13 üye, 4 yıl. Üye sayısı ile süreyi birbirine karıştırma.

10. Karıştırılanlar karşılaştırması

Aşağıdaki tablo sık karıştırılan kuralları doğrularıyla yan yana veriyor.

Karıştırılan konuDoğrusuAkılda tutma ipucu
Genel ve özel af ile kişisel afAf TBMM'nin (3/5); kişisel ceza CumhurbaşkanınınCumhurbaşkanı yalnız hastalık, sakatlık, kocama nedeniyle affeder
Andlaşmada uygun bulma ile onayTBMM uygun bulur; Cumhurbaşkanı onaylar"Onaylar" kelimesi Cumhurbaşkanını gösterir
Kamu Denetçiliği ile Devlet Denetleme KuruluKamu Denetçiliği TBMM'ye, Devlet Denetleme Kurulu Cumhurbaşkanlığına bağlıOmbudsman Meclisin
Başdenetçinin süresi ile Cumhurbaşkanının süresiBaşdenetçi 4 yıl, Cumhurbaşkanı 5 yılDört yıllık görev: Başdenetçi ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu üyeleri
Yabancı dil: Anayasa ile 2923Anayasaya göre kanunla; 2923'e göre hangi diller Cumhurbaşkanı kararıylaSoru "Anayasaya göre" mi, "2923'e göre" mi diyor
Cumhurbaşkanına vekâletCumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet ederTBMM Başkanı vekâlet etmez
Millî Güvenlik Kurulu Genel SekreteriKurulun üyesi değildirTeşkilatı Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir
Siyasi parti ile sendikaMemur partiye giremez, sendikaya girerParti tarafsızlığı bozar
Gensoru ile yazılı soruGensoru yoktur; yazılı soruya 15 günde cevap verilirGensoru 2017'de kalktı
Tüzelkişilik kurma ile il kurmaTüzelkişilik kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle; il yalnız kanunlaİl yalnız kanunla
Yargıtay üyeleriTamamını Hâkimler ve Savcılar Kurulu seçerYargıtayda Cumhurbaşkanının payı yok
Danıştay üyeleri3/4'ünü Hâkimler ve Savcılar Kurulu, 1/4'ünü Cumhurbaşkanı seçerDanıştayda Cumhurbaşkanının da payı var
Doğrudan iptal davasıYalnız üç makam açar; yayımdan itibaren 60 günSoyut denetim
İtiraz yoluDavaya bakan mahkeme gönderir; Anayasa Mahkemesi 5 ayda karar verirSomut denetim
Rektör ile dekanRektörü Cumhurbaşkanı, dekanı Yükseköğretim Kurulu atarRektör daha üst makam, Cumhurbaşkanı atar
Kesinhesap teklifiCumhurbaşkanı 6 ayda sunarİkisi de kesinhesapla ilgilidir
Genel uygunluk bildirimiSayıştay 75 günde verirİkisi de kesinhesapla ilgilidir
Seçimin yenilenmesi kararıTBMM 3/5 ile verir; Cumhurbaşkanı tek başına verirEk aday hakkı yalnız TBMM kararında doğar
Kanun ile bütçenin geri gönderilmesiKanun geri gönderilir; bütçe kanunu gönderilemezBütçe acildir

11. Sayılar ve süreler tablosu

Görev süreleri: kim kaç yıl?

Aşağıdaki tablo görev sürelerini ve kimlere ait olduğunu gösteriyor.

Görev süresiKimler için?
12 yıl (tek sefer)Anayasa Mahkemesi üyeleri
5 yılTBMM, Cumhurbaşkanı, mahallî idareler
4 yılKamu Başdenetçisi, Hâkimler ve Savcılar Kurulu üyeleri
2 yıl, sonra 3 yılTBMM Başkanlık Divanının iki devresi
Akılda tut: "12 – 5 – 4": Yargıç uzun kalır (12), seçilen orta (5), denetleyen kısa (4).

Yaşlar ve kişi sayıları

Aşağıdaki tablo yaşları ve kişi sayılarını gösteriyor.

SayıNeyi gösterir?
18Seçme, seçilme, parti üyeliği yaşı
40Cumhurbaşkanı adaylık yaşı
45Anayasa Mahkemesi üyeliği için en az yaş
65Hâkim, savcı, Anayasa Mahkemesi üyesi emeklilik yaşı
600Milletvekili sayısı
20Siyasi parti grubu için gereken milletvekili sayısı
%5Cumhurbaşkanı adayı göstermek için partinin son seçimdeki oy oranı
100 binCumhurbaşkanı adayı göstermek için gereken seçmen sayısı
15Anayasa Mahkemesi üye sayısı
13Hâkimler ve Savcılar Kurulu üye sayısı

Süreler

Aşağıdaki tablo Anayasadaki süreleri hangi durumda geçerli olduklarıyla gösteriyor.

SüreHangi durumda?
1 yılSavaş nedeniyle seçimin ertelenmesi
1 yılSeçim kanunu değişikliğinin uygulanmaması
1 yılGenel seçime bu kadar kala ara seçim yasağı
1 yılAnayasa Mahkemesi iptal kararının yürürlük ertelemesi (en çok)
30 ayAra seçim için genel seçimden sonra beklenecek süre
3 ayBoşalma %5'e ulaşınca ara seçimin yapılacağı süre
3 ayTBMM tatilinin en uzun süresi
90 günHiç vekili kalmayan ilde ara seçim (sonraki ilk pazar)
45 günCumhurbaşkanlığı boşalınca seçim
2. pazarCumhurbaşkanı seçiminde ikinci tur
15 günCumhurbaşkanının kanunu yayımlaması veya geri göndermesi
15 günYazılı soruya cevap
15 günSayıştay kararına karşı karar düzeltme
1 aySoruşturma önergesinin görüşülmesi
1 ayDevamsızlıkta düşme için 5 birleşim günü sayılan süre
2 ay, sonra 1 aySoruşturma komisyonu (1 ay kesin ek süre)
6 ayOlağanüstü hâl ilanı (en çok)
4 ayOlağanüstü hâlde her uzatma (en çok)
60 günAnayasa Mahkemesinde iptal davası açma süresi
5 ayAnayasa Mahkemesinin itiraz yolunda karar süresi
75 günBütçe teklifinin malî yılbaşından önce sunulması (en az)
55 günBütçe komisyonunun süresi
6 ayKesinhesap teklifinin sunulması
75 günSayıştay genel uygunluk bildirimi
48 saatYakalanan kişinin hâkim önüne çıkarılması
4 günToplu suçta hâkim önüne çıkarma (en çok)
1 EkimTBMM kendiliğinden toplanır

Çoğunluk merdiveni (600 üzerinden)

Aşağıdaki tablo çoğunluk türlerini ve kullanıldıkları işleri gösteriyor.

ÇoğunlukHangi işlerde?
1/5 (120)Anayasa Mahkemesinde iptal davası açma
1/4'ten bir fazla (151)Karar yeter sayısının alt sınırı
1/3 (200)Toplantı yeter sayısı; Anayasa değişikliği teklifi
Salt (301)Geri gönderilen kanunu aynen kabul; soruşturma önergesi; devamsızlıkla milletvekilliğinin düşmesi
3/5 (360)Af; seçimlerin yenilenmesi; soruşturma kararı; halkoylamalı Anayasa değişikliği
2/3 (400)Yüce Divana sevk; halkoylamasız Anayasa değişikliği; Başdenetçi 1–2. tur
Akılda tut: Merdiveni yukarıdan oku: "400 yargılar, 360 affeder, 301 ısrar eder, 200 başlatır, 151 karar verir, 120 dava açar."
Akılda tut: Bu tabloyu sınav sabahı bir kez daha oku.
Sınavda soruldu: Anayasadaki sürelerle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

A) Kanunun Cumhurbaşkanı tarafından yayımlanması: 1 ay

B) Yazılı soruya cevap verilmesi: 15 gün

C) Seçim kanunu değişikliğinin uygulanmaması: yürürlükten sonraki 1 yıl

D) Soruşturma önergesinin Meclis tarafından görüşülmesi: 1 ay

E) Sayıştay kararına karşı karar düzeltme: 15 gün

Cevap: A — Cumhurbaşkanı kanunu 15 gün içinde yayımlar veya geri gönderir; süre 1 ay değildir.

Sınavda soruldu: ~2026 EKYS: Anayasadaki süreler; 1 yıl, 15 gün, 1 ay (aday bildirimleri)

12. Son tekrar: sınavdan önce bir daha bak

  • İlk üç madde (1-2-3) değiştirilemez; kilit 4. maddededir. Kuvvetler ayrımı işbölümüdür, üstünlük sıralaması değil.
  • Temel haklar kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmezdir; savaşta bile dokunulmaz çekirdek: yaşam, din-vicdan, suçta geriye yürümezlik, masumiyet.
  • Seçimde üç "1 yıl": erteleme, yeni seçim kanunu, ara seçim yasağı. Ara seçim 30 aydan önce yok.
  • Cumhurbaşkanı: 40 yaş, yükseköğrenim, 5 yıl, en çok 2 kez; boşalırsa 45 gün; vekâlet yardımcısında.
  • Cumhurbaşkanlığı kararnamesi kanunun gölgesinde: çatışmada kanun; temel, kişi ve siyasi haklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenemez.
  • Millî Güvenlik Kurulu üyeleri: Cumhurbaşkanı, yardımcıları, Adalet, Dışişleri, İçişleri ve Millî Savunma bakanları, Genelkurmay Başkanı ve 3 kuvvet komutanı; Genel Sekreter üye değil.
  • Kamu Denetçiliği TBMM Başkanlığına, Devlet Denetleme Kurulu Cumhurbaşkanlığına bağlı; Başdenetçi 4 yıl.
  • Memur, hâkim, asker, lise öğrencisi partiye giremez; öğretmen aday olmak için istifa eder.
  • Yargıtay'ı Hâkimler ve Savcılar Kurulu, Danıştay'ı Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile Cumhurbaşkanı, Anayasa Mahkemesini Cumhurbaşkanı + TBMM seçer.
  • Anayasada düzenlenen kurum sorusu: Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK), YÖK, Sayıştay, Diyanet, Devlet Denetleme Kurulu, Millî Güvenlik Kurulu, Atatürk Yüksek Kurumu.
Akılda tut: Son cümle: "Meclis yazar ve affeder, Cumhurbaşkanı yürütür ve onaylar, Mahkeme yargılar ve iptal eder."
Sık karıştırılanlar
  • Kamu Başdenetçisi ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu üyeleri 4 yıl, Cumhurbaşkanı ve TBMM 5 yıl, Anayasa Mahkemesi üyeleri 12 yıl (tek sefer) için seçilir.
  • Genel ve özel af TBMM'nindir (3/5); Cumhurbaşkanı yalnız sürekli hastalık, sakatlık ve kocama nedeniyle kişisel cezayı hafifletir veya kaldırır. Orman suçlarına af çıkarılamaz.
  • Andlaşmayı TBMM uygun bulur, Cumhurbaşkanı onaylar; "TBMM andlaşmayı onaylar" ifadesi yanlıştır.
  • Soruşturmada önerge salt çoğunluk, Meclis 1 ay içinde görüşür, karar 3/5, Yüce Divana sevk 2/3; komisyon süresi 2 ay, ardından 1 ay kesin ek süre.
  • Gensoru 2017'de kalktı; bugünkü denetim yolları Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı sorudur.
  • Millî Güvenlik Kurulunda Genel Sekreter, Jandarma Genel Komutanı ve Millî Eğitim Bakanı üye değildir.
  • Yargıtay üyelerinin tamamını Hâkimler ve Savcılar Kurulu, Danıştay üyelerinin dörtte üçünü Hâkimler ve Savcılar Kurulu, dörtte birini Cumhurbaşkanı seçer; Anayasa Mahkemesinde doğrudan iptal davasını yalnız Cumhurbaşkanı, en çok üyeli iki grup ve TBMM'nin beşte biri açabilir.
  • Anayasaya göre okutulacak yabancı diller ve yabancı dille eğitimin esasları kanunla düzenlenir; 2923 sayılı Kanun'a göre öğretilecek diller Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir. Öğretmen siyasi partiye üye olamaz ama sendikaya üye olabilir.
  • İl kanunla kurulur (5442 md. 2); kamu tüzelkişiliği ise kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur. RTÜK, YÖK ve Atatürk Yüksek Kurumu Anayasada düzenlenir; ÖSYM Anayasada yer almaz.

Hızlı tekrar

  • Değiştirilemez hükümler: madde 1, 2 ve 3. Bunların değiştirilmesi teklif bile edilemez (madde 4).
  • Kanun önünde eşitlik: Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Çocuk, yaşlı, engelli, şehit dul ve yetimleri, malul ve gaziler için alınan tedbirler eşitliğe aykırı sayılmaz.
  • Temel hakların sınırlanması: Yalnız kanunla, yalnız Anayasanın saydığı sebeplerle olur. Hakkın özüne dokunulmaz; sınırlama ölçülü olmalıdır.
  • Durdurmada bile dokunulamayanlar: yaşama hakkı ve maddi-manevi bütünlük, din ve vicdanı açıklamaya zorlanmamak, suç ve cezaların geriye yürümemesi, mahkeme kararına kadar suçsuz sayılma.
  • Din kültürü ve ahlak öğretimi: İlk ve ortaöğretimde zorunlu derstir.
  • İlköğretim: Kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur, devlet okullarında parasızdır (madde 42). Eğitim hakkı sosyal ve ekonomik haklar bölümündedir.
  • Yabancı dil: Anayasaya göre okutulacak diller ve yabancı dille eğitimin esasları kanunla düzenlenir. 2923 sayılı Kanun'a göre hangi dillerin öğretileceğine Cumhurbaşkanı karar verir.
  • Partiye üye olamayanlar: hâkim ve savcılar, Sayıştay dahil yüksek yargı mensupları, memurlar, işçi olmayan kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler mensupları, yükseköğretim öncesi öğrenciler. Üyelik yaşı 18'dir; öğretim elemanlarına kanunla izin verilebilir.
  • Parti kapatma: Davayı Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar, Anayasa Mahkemesi üçte iki çoğunlukla karar verir. Kapatmaya sebep olan üye 5 yıl başka partide kurucu, üye veya yönetici olamaz.
  • Dilekçe hakkı: Vatandaşlar ve karşılıklılık şartıyla Türkiye'de oturan yabancılar kullanır. Sonuç gecikmeden ve yazılı bildirilir; 3071'e göre dilekçede ad, soyad, imza ve adres bulunmalıdır.
  • Kamu Denetçiliği Kurumu: TBMM Başkanlığına bağlıdır. Kamu Başdenetçisini TBMM gizli oyla dört yıl için seçer.
  • TBMM: 600 milletvekili, seçilme yaşı 18. TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir, aynı gün yapılır.
  • Seçim kanunu değişikliği: Yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.
  • Ara seçim: Bir dönemde yalnız bir kez yapılır. Genel seçimden sonra 30 ay geçmeden ve yeni seçime 1 yıl kala yapılamaz. Boşalma %5'e ulaşırsa 3 ay içinde yapılır.
  • TBMM'nin görevleri: Kanun koymak, bütçe ve kesinhesabı kabul etmek, para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek, andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, beşte üç çoğunlukla genel ve özel af ilan etmek.
  • Kanunların yayımı: Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar ya da geri gönderir. TBMM salt çoğunlukla aynen kabul ederse yayımlar. Bütçe kanunları geri gönderilemez.
  • TBMM'nin denetim yolları: Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması, yazılı soru (15 gün). Gensoru artık yoktur.
  • Cumhurbaşkanı adayı: 40 yaş, yükseköğrenim, milletvekili seçilme şartları. Adayı parti grupları, %5 oy alan partiler veya 100.000 seçmen gösterir.
  • Cumhurbaşkanının görev süresi: Beş yıl, en fazla iki kez. İkinci döneminde Meclis seçimleri yenilerse bir kez daha aday olabilir.
  • Cumhurbaşkanlığı kararnamesi sınırı: Temel haklar, kişi hakları ve ödevleri, siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenemez. Kanunla çatışırsa kanun uygulanır.
  • Cumhurbaşkanı hakkında soruşturma: Önerge salt çoğunlukla verilir, Meclis en geç 1 ay içinde görüşür, soruşturma kararı beşte üç gizli oyla, Yüce Divana sevk üçte ikiyle olur.
  • Vekâlet ve boşalma: Cumhurbaşkanı geçici ayrılırsa veya makam boşalırsa Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder. Boşalmada 45 gün içinde seçim yapılır.
  • Millî Güvenlik Kurulu üyeleri: Cumhurbaşkanı, yardımcıları, Adalet, Millî Savunma, İçişleri ve Dışişleri Bakanları, Genelkurmay Başkanı, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları. Genel Sekreter üye değildir.
  • Anayasada düzenlenen kurumlar: RTÜK, YÖK, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Devlet Denetleme Kurulu, Sayıştay, Diyanet. ÖSYM, KVKK, SPK ve Kamu İhale Kurumu Anayasada yer almaz.