- Yasama, yürütme ve yargıyı tek tabloda karşılaştırıp hangi organın hangi yetkiyi kullandığını ayırt etmek
- Görev sürelerini (5–4–12 yıl) ve seçim sürelerini (1 yıl, 30 ay, 45 gün, 2. pazar) tablolardan çağırmak
- Cumhurbaşkanının seçimini, yetkilerini, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi sınırlarını, vekâlet ve boşalma kurallarını hatırlamak
- Millî Güvenlik Kurulu üyelerini, Anayasada düzenlenen kurumları ve yüksek mahkemelerin görevlerini tanımak
- Temel hak çekmecelerini, sınırlama ve durdurma kurallarını, eğitim ve dilekçe hakkını okul örnekleriyle açıklamak
- TBMM karar çoğunluklarını (1/5, 1/3, salt, 3/5, 2/3) doğru işlemle eşleştirmek
1. Büyük resim: üç kuvvet ve Anayasanın haritası
Anayasa, devletin kuruluş belgesidir. Kimin kural koyacağını, kimin uygulayacağını, kimin denetleyeceğini söyler. Bunu bir okul gibi düşün: kuralı koyan (TBMM), kuralı uygulayan (Cumhurbaşkanı) ve kurala uyulup uyulmadığına bakan (mahkemeler). Sınav sorularının çoğu bu üçünü karıştırmaya dayanır.
Aşağıdaki ilk tablo üç kuvvetin kimde olduğunu ve ne ürettiğini gösteriyor.
| Kuvvet | Kimde? | Ne üretir? |
|---|---|---|
| Yasama | TBMM (600 milletvekili) | Kanun, bütçe, af |
| Yürütme | Cumhurbaşkanı | Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, atama |
| Yargı | Bağımsız ve tarafsız mahkemeler | Mahkeme kararı |
İkinci tablo görev sürelerini ve kimin denetlediğini karşılaştırıyor.
| Kuvvet | Görev süresi | Kim denetler? |
|---|---|---|
| Yasama | 5 yıl | Anayasa Mahkemesi (iptal davası) |
| Yürütme | 5 yıl, en çok 2 kez | TBMM (soru, araştırma, soruşturma) |
| Yargı | Anayasa Mahkemesi üyesi 12 yıl, tek sefer | Kendi içinde (kanun yolları) |
- Kanun yapma yetkisi yalnız TBMM'nindir. Meclis bu yetkiyi başkasına devredemez.
- Yürütmeyi 2017'den beri tek başına Cumhurbaşkanı yürütür.
- Mahkemeler için "bağımsız" sözüne 2017'de "ve tarafsız" da eklendi.
- Kuvvetler ayrılığı, organlardan birinin ötekinden üstün olduğu anlamına gelmez. Başlangıç bölümü bunu bir medeni işbölümü ve işbirliği olarak tanımlar. Üstün olan yalnız Anayasa ve kanunlardır.
Anayasanın yedi kısmı
Anayasa yedi kısımdan oluşur. Bir kuralı ararken önce hangi kısımda olduğunu bul:
⇒ Başlangıç → 1. Kısım: Genel esaslar → 2. Kısım: Temel haklar ve ödevler → 3. Kısım: Cumhuriyetin temel organları (TBMM, Cumhurbaşkanı, yargı) → 4. Kısım: Malî ve ekonomik hükümler → 5. Kısım: Çeşitli hükümler, inkılap kanunları → 6. Kısım: Geçici maddeler → 7. Kısım: Son hükümler, Anayasa değişikliği
2017 değişikliği: ne gitti, ne geldi?
"2017" dediğimiz değişiklik, halkoylamasıyla kabul edilen 6771 sayılı Kanundur. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi bununla geldi. 2018 seçimleriyle uygulamaya geçti.
Aşağıdaki tablo 2017'den önceki ve sonraki düzeni yan yana koyuyor.
| 2017'den önce | 2017'den sonra |
|---|---|
| Başbakan ve Bakanlar Kurulu | Cumhurbaşkanı, yardımcıları ve bakanlar |
| Kanun hükmünde kararname | Cumhurbaşkanlığı kararnamesi |
| Tüzük | Yönetmelik (ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesi) |
| Kanun tasarısı | Yalnız milletvekilinin kanun teklifi |
| Gensoru | Yazılı soru, araştırma, soruşturma |
| Cumhurbaşkanına vekâlet: TBMM Başkanı | Cumhurbaşkanına vekâlet: Cumhurbaşkanı yardımcısı |
- Eskiler bir anda çöpe gitmedi. 2017'de yürürlükte olan kanun hükmünde kararnameler, tüzükler ve Bakanlar Kurulu yönetmelikleri kaldırılana kadar geçerlidir. Yani okulda hâlâ eski bir tüzüğe dayanan kuralla karşılaşabilirsin.
2. Genel esaslar, eşitlik ve temel haklar
Anayasanın ilk bölümü devletin "kimlik kartı"dır. Devletin adı, nitelikleri ve simgeleri burada yazar. İlk üç madde en önemlisidir: madde 1 şekli (Cumhuriyet), madde 2 nitelikleri, madde 3 bütünlük, dil, bayrak, marş ve başkenti sayar. madde 4 bu üç maddeyi kilitler: değiştirilemez, değiştirilmesi teklif bile edilemez.
Aşağıdaki tablo ilk bölümdeki temel hükümleri özetliyor.
| Konu | Ne söylüyor? |
|---|---|
| Devletin şekli | Cumhuriyettir |
| Devletin nitelikleri | Demokratik, laik, sosyal hukuk devleti |
| Simgeler | Türkçe, al bayrak, İstiklal Marşı, Ankara |
| Değiştirilemeyen maddeler | İlk üç madde değiştirilemez |
| Devletin amacı | Bağımsızlık, refah, engelleri kaldırma |
| Egemenlik | Kayıtsız şartsız Milletindir |
| Eşitlik | Herkes kanun önünde eşittir |
| Üstünlük | Anayasa herkesi bağlar |
- Egemenlik: Ülkeyi yönetme gücü milletindir. Bu güç hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz. Kimse yetkisini Anayasadan almadan devlet adına iş yapamaz.
- Üstünlük: Anayasa en üstteki kuraldır. Meclisi, hükümeti, mahkemeleri, idareyi ve tek tek kişileri bağlar. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.
Kanun önünde eşitlik (madde 10): Eşitlik, herkese aynı kuralın uygulanmasıdır. Dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep gibi sebeplerle ayrım yapılamaz. Kadın ve erkek eşittir. Devlet bu eşitliği hayata geçirmek zorundadır.
- Pozitif ayrımcılık eşitliğe aykırı değildir. Yani korunmaya muhtaç olanlara destek olmak eşitliği bozmaz: çocuk, yaşlı, engelli, şehit dul ve yetimleri, malul ve gaziler.
- Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa ayrıcalık (imtiyaz) tanınamaz.
- Devlet organları ve idare bütün işlemlerinde eşitliğe uymak zorundadır.
Okul örneği: Engelli öğrenciye sınavda ek süre vermek eşitliği bozmaz. Müdürün yakınının çocuğunu sıra beklemeden kayda almak bozar; bu bir ayrıcalıktır.
A) Bir ailenin çocuklarına kayıtta sıra beklemeden öncelik tanınması
B) Bir zümreye özel ayrıcalık tanınması
C) Kişilere cinsiyetleri nedeniyle farklı kurallar uygulanması
D) Din veya mezhep farkına göre farklı işlem yapılması
E) Engelli öğrenciye sınavda ek süre verilmesi
Cevap: E — Korunmaya muhtaç kişilere destek olmak (pozitif ayrımcılık) eşitliğe aykırı değildir; ayrıcalık ve ayrımcılık ise yasaktır.
Temel haklar: nitelik, çekmeceler, sınırlama
Temel hak, insan olduğu için herkesin sahip olduğu haktır. Devlet bu hakkı vermez, yalnızca tanır ve korur.
Niteliği: Temel haklar kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmezdir. Haklar, kişinin topluma, ailesine ve başkalarına karşı ödev ve sorumluluklarını da içerir.
Anayasa hakları üç çekmeceye koyar. Soruda bir hak verildiğinde önce hangi çekmecede olduğunu bul.
Aşağıdaki tablo üç hak grubunu örnekleriyle gösteriyor.
| Hak grubu | Örnekler |
|---|---|
| Kişi hakları ve ödevleri | Yaşama, özel hayat, din-vicdan, düşünce, mülkiyet, hak arama |
| Sosyal ve ekonomik haklar | Aile, eğitim, çalışma, sendika, toplu sözleşme, sağlık |
| Siyasi haklar ve ödevler | Vatandaşlık, seçme, parti, kamu hizmeti, vergi, dilekçe |
- Sosyal ve ekonomik haklarda bir de "kamu yararı" başlığı vardır: kıyılar, toprak mülkiyeti, kamulaştırma, devletleştirme ve özelleştirme.
- Yakalanan kişi en geç 48 saat içinde hâkim önüne çıkarılır. Toplu suçlarda bu süre en çok 4 gündür.
- Çalışma hayatında bazı gruplar özel olarak korunur: küçükler, kadınlar, bedenî ve ruhî yetersizliği olanlar. Dinlenmek de çalışanın hakkıdır.
- Grev işçinin hakkıdır. Memura toplu sözleşme hakkı tanınır ama grev hakkı tanınmaz.
Sınırlama: Bir hak tamamen yok edilemez ama belli şartlarla daraltılabilir. Bunun üç şartı var: kanunla yapılır, yalnız Anayasanın saydığı sebeplerle yapılır ve hakkın özüne dokunulmaz. Daraltma ölçülü olmalı; demokratik topluma ve laik Cumhuriyete aykırı olamaz.
Durdurma: Savaş, seferberlik ve olağanüstü hâlde hakların kullanılması geçici olarak durdurulabilir. Ama şu dört çekirdeğe yine dokunulamaz:
- Yaşama hakkı ve maddi-manevi bütünlük (savaş hukukuna uygun ölümler dışında),
- Din, vicdan ve düşünceyi açıklamaya zorlanmamak,
- Suç ve cezaların geriye yürümemesi (sonradan çıkan cezanın eski işe uygulanmaması),
- Mahkeme kararına kadar suçsuz sayılma.
⇒ Normal dönem: kanunla, özüne dokunmadan sınırla (madde 13) → Savaş, seferberlik, olağanüstü hâl: kısmen ya da tamamen durdur (madde 15) → Her durumda: dört çekirdeğe (yaşam, din-vicdan, suçta geriye yürümezlik, masumiyet) dokunma
A) Yerleşme ve seyahat hürriyeti
B) Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı
C) Mahkeme kararıyla suçluluğu sabit oluncaya kadar suçsuz sayılma
D) Basın hürriyeti
E) Konut dokunulmazlığı
Cevap: C — Durdurmada dokunulmaz çekirdek yaşam, din-vicdan, suçta geriye yürümezlik ve masumiyet karinesidir. Diğerleri olağanüstü dönemde durdurulabilir.
3. Eğitim hakkı, din kültürü ve inkılap kanunları
Eğitim hakkı, her çocuğun okula gidip öğrenme hakkıdır. Devlet bu hakkı sağlamak zorundadır. Bu yüzden Anayasanın eğitim maddesi (madde 42) okul yönetiminin anayasal görev tanımıdır. Okulda yapılan her işin bir cümlesi buradadır.
Aşağıdaki tablo maddenin kurallarını okuldaki karşılığıyla eşleştiriyor.
| Kural | Okuldaki karşılığı |
|---|---|
| Kimse eğitim hakkından yoksun bırakılamaz | Kayıt reddedilemez |
| Bu hakkın kapsamını kanun belirler | 222 ve 1739 sayılı kanunlar |
| Eğitim Atatürk ilkelerine ve çağdaş bilime göre, Devletin gözetim ve denetiminde yapılır | Program ve denetim MEB'de |
| İlköğretim zorunlu, devlet okulunda parasız | Kayıt parası istenemez |
| Başarılı ama maddi durumu iyi olmayan öğrenciye burs | Bursluluk ve Parasız Yatılılık ve Bursluluk Sınavı |
| Özel eğitime ihtiyacı olana destek | Kaynaştırma ve Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı |
| Okulda yalnız eğitim, araştırma, inceleme yapılır | Siyasi faaliyet yapılamaz |
| Türkçe dışında bir dil ana dil olarak okutulamaz | Ders dili Türkçe |
Yabancı dil — iki kat düzenleme:
- Anayasa (madde 42): Okutulacak yabancı diller ve yabancı dille eğitim yapan okulların uyacağı esaslar kanunla düzenlenir. Milletlerarası andlaşmalar saklıdır. Bu kanun 2923 sayılı Yabancı Dil Eğitimi ve Öğretimi Kanunudur.
- 2923 sayılı Kanun (madde 2): Türkiye'de öğretilecek yabancı dillerin hangileri olduğu → Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir. Hangi derslerin ve okulların yabancı dille öğretim yapacağına ilk ve ortaöğretimde Millî Eğitim Bakanlığı, yükseköğretimde Yükseköğretim Kurulu karar verir.
Din kültürü ve ahlak öğretimi (madde 24): İlk ve ortaöğretimde zorunlu derstir. Bunun dışındaki din eğitimi isteğe bağlıdır. Küçükler için veli veya vasinin (kanuni temsilcinin) talebi gerekir.
A) Millî Eğitim Bakanlığı yönetmeliği
B) Cumhurbaşkanı kararı
C) Kanun
D) Okul öğretmenler kurulu kararı
E) Yükseköğretim Kurulu kararı
Cevap: B — 2923 sayılı Kanun'a göre "hangi diller" sorusunun cevabı Cumhurbaşkanı kararıdır. Anayasa ise okutulacak yabancı diller ve yabancı dille eğitim yapan okulların esaslarının kanunla düzenleneceğini söyler.
İnkılap kanunlarının korunması
Atatürk döneminde çıkarılan sekiz inkılap kanunu Anayasanın özel koruması altındadır (madde 174). Anayasanın hiçbir maddesi bu kanunları "Anayasaya aykırı" gösterecek biçimde yorumlanamaz. Amaç, çağdaş uygarlık düzeyini ve laikliği korumaktır.
Aşağıdaki tablo sekiz kanunu ve getirdiği değişikliği gösteriyor.
| Kanun | Ne getirdi? |
|---|---|
| 430 Tevhid-i Tedrisat (1924) | Öğretim birliği, okullar MEB'e |
| 671 Şapka İktisası (1925) | Şapka giyme |
| 677 Tekke ve zaviyeler (1925) | Tekke, zaviye, türbe kapatma |
| 743 Medeni Kanun (1926) | Medeni nikâh |
| 1288 Beynelmilel Erkam (1928) | Uluslararası rakamlar |
| 1353 Türk Harfleri (1928) | Yeni Türk alfabesi |
| 2590 Lakap ve unvanlar (1934) | Efendi, bey, paşa kalktı |
| 2596 Bazı kisveler (1934) | Dinî kıyafet sınırı |
A) Tevhid-i Tedrisat Kanunu
B) Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun
C) Soyadı Kanunu
D) Beynelmilel Erkamın Kabulü Hakkında Kanun
E) Şapka İktisası Hakkında Kanun
Cevap: C — Korunan sekiz kanunda "lakap ve unvanların kaldırılması" vardır ama Soyadı Kanunu yoktur.
4. Siyasi haklar: seçim, parti üyeliği, memurlar, dilekçe ve Kamu Denetçiliği
Seçme hakkı ve seçim ilkeleri
Siyasi haklar, vatandaşın devlet yönetimine katılma haklarıdır: oy vermek, aday olmak, partiye girmek, kamuda görev almak.
Seçimler ve halkoylaması şu ilkelere göre yapılır: serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm. Seçimler yargının yönetim ve denetimi altındadır. Bu işi Yüksek Seçim Kurulu yürütür. Yüksek Seçim Kurulu kararlarına karşı başka bir yere başvurulamaz.
Aşağıdaki tablo oy kullanamayanları gösteriyor.
| Oy kullanamayan | Neden veya istisna |
|---|---|
| Silah altındaki er ve erbaş | Askerî tarafsızlık |
| Askerî öğrenci | Askerî tarafsızlık |
| Ceza infaz kurumundaki hükümlü | Taksirli suçtan hükümlü olanlar hariç |
- Seçme yaşı 18'dir. Seçim kanununda yapılan bir değişiklik, yürürlüğe girdiği günden sonraki 1 yıl içindeki seçimlerde uygulanmaz.
- Kamu hizmetine girme: Her vatandaş kamuda görev alabilir. Göreve alırken yalnız görevin gerektirdiği niteliklere bakılır; başka ayrım yapılmaz.
Parti üyeliği
Partiye üye olmak için 18 yaş gerekir. Yasak listesinin mantığı basittir: tarafsız kalması gerekenler partiye giremez.
Aşağıdaki tablo kimlerin partiye üye olup olamayacağını gösteriyor.
| Kim | Partiye üye olabilir mi? |
|---|---|
| Hâkim ve savcı | Hayır |
| Sayıştay dahil yüksek yargı mensubu | Hayır |
| Memur (öğretmen, okul müdürü) | Hayır |
| İşçi niteliği taşımayan kamu görevlisi | Hayır |
| Silahlı Kuvvetler mensubu | Hayır |
| Yükseköğretim öncesi öğrenci (lise) | Hayır |
| Öğretim üyesi | Kanunla izin verilebilir; merkez organları dışında görev alamaz |
| Üniversite öğrencisi (18 yaşında) | Evet |
| Kamuda işçi (hizmetli işçi) | Evet |
Parti kapatma:
- Davayı Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar. Kararı Anayasa Mahkemesi verir.
- Kapatma için Anayasa Mahkemesinde üçte iki oy çokluğu gerekir.
- Anayasa Mahkemesi kapatmak yerine partiyi Devlet yardımından kısmen veya tamamen mahrum bırakabilir.
- Kapatılmaya sebep olan üyeler 5 yıl boyunca başka bir partinin kurucusu, üyesi veya yöneticisi olamaz.
⇒ Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı dava açar → Anayasa Mahkemesi inceler → 2/3 ile kapatma ya da Devlet yardımından yoksun bırakma → Kapatmaya sebep olanlara 5 yıl parti yasağı
Memurlar: Devletin asıl ve sürekli işlerini memurlar yapar. Memurun hakları ve yükümlülükleri kanunla belirlenir.
- Savunma alınmadan disiplin cezası verilemez. Disiplin kararlarına karşı mahkemeye gidilebilir.
- Memurun kusuruyla birine zarar verildiyse dava memura değil idareye açılır. İdare ödediği parayı sonra memurdan geri ister (rücu).
- Memur hakkında ceza soruşturması kural olarak amirinin (idari merciin) iznine bağlıdır.
A) Ortaokulda görevli müdür yardımcısı
B) Lise son sınıf öğrencisi
C) Sayıştay üyesi
D) 19 yaşındaki üniversite öğrencisi
E) Sözleşmeli astsubay
Cevap: D — Anayasa yalnız yükseköğretim öncesi öğrencileri yasaklar; 18 yaşını doldurmuş üniversite öğrencisi üye olabilir. Memur, yüksek yargı mensubu ve asker üye olamaz.
Dilekçe hakkı ve Kamu Denetçiliği Kurumu
Dilekçe hakkı, vatandaşın devlete yazıyla derdini anlatma hakkıdır. Anayasanın dilekçe maddesi (madde 74) idareye "sesini duyurma" yollarını bir arada toplar: dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisi (ombudsman).
Aşağıdaki tablo üç başvuru yolunu karşılaştırıyor.
| Yol | Kim kullanır? | Süre veya kural |
|---|---|---|
| Dilekçe | Vatandaş ve karşılıklılık esasıyla Türkiye'de oturan yabancı | Sonuç yazılı; en geç 30 gün (3071 sayılı Dilekçe Hakkı Kanunu) |
| Bilgi edinme | Herkes | 15 iş günü (4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu) |
| Kamu denetçisine başvuru | Herkes | İdarenin işleyişiyle ilgili şikâyet |
- "Karşılıklılık" şudur: yabancının ülkesi Türklere aynı hakkı tanıyorsa, o yabancı da bu hakkı kullanır.
- Dilekçede ad, soyad, imza ve iş ya da ev adresi bulunmalıdır. Bunlar yoksa dilekçe incelenmez (3071 sayılı Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun). Belli bir konusu olmayan ve yargının görevine giren konulardaki dilekçeler de incelenmez.
- Yabancılar dilekçeyi Türkçe yazmak şartıyla bu haktan yararlanır.
- Dilekçe yetkili makamlara ve TBMM'ye verilebilir.
- Kamu denetçisi, idareden şikâyetleri inceleyen bağımsız bir hakem gibidir. Kamu Denetçiliği Kurumu TBMM Başkanlığına bağlıdır.
- Kamu Başdenetçisini TBMM gizli oyla 4 yıl için seçer.
Başdenetçi seçim merdiveni:
| Tur | Gereken oy |
|---|---|
| 1. ve 2. tur | Üye tamsayısının 2/3'ü |
| 3. tur | Salt çoğunluk |
| 4. tur | En çok oy alan iki aday; en fazla oyu alan seçilir |
Okul örneği: Velinin okul müdürlüğüne verdiği dilekçede adres yoksa işlem yapılmaz. Adres varsa cevap yazılı ve gecikmeden verilir.
5. Yasama: TBMM, seçimler ve görevler
Yasama, kanun yapma işidir. Bu iş TBMM'nindir. Mecliste 600 milletvekili vardır. Milletvekili seçilme yaşı 18'dir. TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri 5 yılda bir, aynı gün yapılır.
Kim milletvekili olamaz?
Aşağıdaki tablo milletvekili olmaya engel olan durumları sıralıyor.
| Engel türü | Kimler? |
|---|---|
| Eğitim | İlkokul mezunu olmayan |
| Ehliyet | Kısıtlı (vesayet altındaki) kişi |
| Askerlik | Askerlikle ilişiği olan |
| Kamu hizmeti yasağı | Kamu hizmetinden yasaklı |
| Ceza | Taksirli suçlar hariç toplam 1 yıl ve üstü hapis |
| Yüz kızartıcı suç | Zimmet, rüşvet, hırsızlık, sahtecilik, ihaleye fesat |
- Hâkim, savcı, memur, öğretim elemanı, asker görevinden çekilmedikçe aday olamaz.
Seçim süreleri
Aşağıdaki tablo seçimlerle ilgili süreleri gösteriyor.
| Durum | Süre |
|---|---|
| Savaş nedeniyle seçimin ertelenmesi | 1 yıl |
| Seçim kanunu değişikliğinin uygulanmaması | Yürürlükten itibaren 1 yıl |
| Ara seçim yapılamaz | Genel seçime 1 yıl kala |
| Ara seçim yapılamaz | Genel seçimden 30 ay geçmeden |
| Boşalma %5'e ulaşırsa | 3 ay içinde ara seçim |
| Bir ilde hiç vekil kalmazsa | 90 gün sonraki ilk pazar |
| Mahallî idare seçimleri | 5 yılda bir |
Milletvekilliği nasıl düşer?
"Düşme", milletvekilinin dönem bitmeden vekilliği kaybetmesidir. Her sebebin karar yolu farklıdır.
Aşağıdaki tablo düşme sebeplerini ve her birinin karar yolunu gösteriyor.
| Sebep | Nasıl düşer? |
|---|---|
| İstifa | Başkanlık Divanı geçerliliği tespit eder, Genel Kurul karar verir |
| Kesin hüküm veya kısıtlanma | Kesin kararın Genel Kurula bildirilmesiyle |
| Bağdaşmayan görevde ısrar | Komisyon raporu, Genel Kurul gizli oy |
| Devamsızlık: 1 ayda 5 birleşim günü | Divan tespiti, Genel Kurul üye tamsayısının salt çoğunluğu |
| Partinin kapatılmasına sebep olma | Anayasa Mahkemesi kararının Resmî Gazete'de yayımıyla |
TBMM'nin görevleri
TBMM'nin görevlerini bir liste olarak ezberle:
- Kanun koymak, değiştirmek, kaldırmak.
- Bütçe ve kesinhesap kanunlarını kabul etmek. Kesinhesap, yıl sonunda bütçenin nasıl uygulandığını gösteren hesaptır.
- Para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek.
- Uluslararası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak.
- 3/5 çoğunlukla genel ve özel af ilan etmek.
Aşağıdaki tablo aynı işte TBMM ile Cumhurbaşkanının farkını gösteriyor.
| İş | TBMM | Cumhurbaşkanı |
|---|---|---|
| Andlaşma | Uygun bulur | Onaylar ve yayımlar |
| Kanun | Kabul eder | 15 günde yayımlar veya geri gönderir |
| Af | Genel ve özel af (3/5) | Sürekli hastalık, sakatlık, kocama nedeniyle kişisel cezayı kaldırır |
| Olağanüstü hâl | Onaylar, uzatır | İlan eder |
| Savaş | Savaş ilanı | Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar |
⇒ Milletvekili kanun teklif eder → Komisyon ve Genel Kurul kabul eder → Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar ya da geri gönderir → TBMM salt çoğunlukla aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı yayımlar
Çalışma kuralları:
- Kanun teklifini yalnız milletvekilleri verir. Tek istisna bütçedir: bütçe kanun teklifini Cumhurbaşkanı sunar.
- TBMM her yıl 1 Ekim'de kendiliğinden toplanır. Tatil en çok 3 ay sürer. Tatilde Cumhurbaşkanı Meclisi toplantıya çağırabilir.
- Siyasi parti grubu en az 20 milletvekiliyle kurulur.
- Başkanlık Divanı (Meclisi yöneten kurul): ilk devre 2 yıl, ikinci devre 3 yıl görev yapar.
- Toplanmak için üye tamsayısının 1/3'ü (200) gerekir. Karar için katılanların salt çoğunluğu yeter; ama bu sayı üye tamsayısının 1/4 + 1'inden (151) az olamaz.
Denetim yolları: Meclis, yürütmeyi şu yollarla denetler:
- Meclis araştırması: belli bir konuda bilgi toplamak için inceleme.
- Genel görüşme: bir konunun Genel Kurulda konuşulması.
- Meclis soruşturması: Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında suç soruşturması.
- Yazılı soru: bakan veya Cumhurbaşkanı yardımcısı 15 gün içinde cevap verir.
- Gensoru 2017'de kalktı.
A) Milletvekilinin istifa etmesi
B) Milletvekilinin kesin hüküm giymesi
C) Milletvekilinin kısıtlanması
D) Milletvekilinin bir ay içinde özürsüz olarak toplam beş birleşim gününe katılmaması
E) Milletvekilinin Cumhurbaşkanı yardımcısı olarak atanması
Cevap: D — Devamsızlıkta Başkanlık Divanı durumu tespit eder, Genel Kurul üye tamsayısının salt çoğunluğuyla karar verir. Kesin hüküm ve kısıtlanma bildirimle düşer; istifada Divan tespitinden sonra Genel Kurul karar verir ama özel çoğunluk aranmaz; Cumhurbaşkanı yardımcısı atanınca üyelik doğrudan sona erer.
A) Bütçe ve kesinhesap kanunlarını kabul etmek
B) Para basılmasına karar vermek
C) Uluslararası andlaşmaları onaylamak
D) Savaş ilanına karar vermek
E) Genel ve özel af ilan etmek
Cevap: C — TBMM andlaşmanın onaylanmasını yalnızca uygun bulur; onaylayan Cumhurbaşkanıdır. Diğer seçenekler TBMM'nin görevidir.
6. Yürütme: Cumhurbaşkanı, yardımcılar ve bakanlar
Yürütme, kanunları uygulama ve ülkeyi günlük olarak yönetme işidir. 2017'den beri bu iş Cumhurbaşkanındadır.
Seçilme şartları: 40 yaşını doldurmak, yükseköğrenim görmüş olmak, milletvekili seçilme şartlarını taşımak ve Türk vatandaşı olmak. Cumhurbaşkanını doğrudan halk seçer.
Aşağıdaki tablo Cumhurbaşkanının görev süresini, seçimini ve boşalma kurallarını gösteriyor.
| Konu | Kural |
|---|---|
| Görev süresi | 5 yıl |
| Kaç kez | En fazla 2 kez |
| İstisna | 2. dönemde TBMM seçimleri yenilerse bir kez daha aday olabilir |
| Seçilme | Geçerli oyların salt çoğunluğu |
| İkinci tur | İlk oylamayı izleyen ikinci pazar, en çok oy alan iki aday |
| Aday çekilirse | Sıradaki aday yerine geçer |
| Tek aday kalırsa | Referandum gibi oylanır |
| Milletvekili seçilirse | TBMM üyeliği sona erer |
| Boşalırsa | 45 gün içinde seçim |
| Geçici ayrılırsa | Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder |
Boşalma ayrıntısı: Cumhurbaşkanlığı boşalırsa yeni Cumhurbaşkanı seçilene kadar yardımcısı vekâlet eder. Genel seçime 1 yıl veya daha az kalmışsa TBMM seçimi de birlikte yapılır. Daha fazla kalmışsa seçilen kişi yalnız TBMM seçim tarihine kadar görev yapar. Bu kısa süre görev döneminden sayılmaz.
Başlıca yetkiler
Aşağıdaki tablo Cumhurbaşkanının başlıca yetkilerini alanlara göre gösteriyor.
| Alan | Yetki |
|---|---|
| Temsil | Devletin başı; TBMM adına Başkomutanlığı temsil |
| Kanun | 15 günde yayımlar ya da geri gönderir |
| Atama | Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, üst kademe yöneticiler |
| Dış ilişki | Andlaşmaları onaylar ve yayımlar |
| Güvenlik | Millî güvenlik politikası; Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılması |
| Anayasa Mahkemesi | Kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, İçtüzük için iptal davası |
| Anayasa | Değişikliği gerekirse halkoyuna sunar |
| Af | Sürekli hastalık, sakatlık, kocamada kişisel af |
| Seçim | Seçimlerin yenilenmesine karar |
Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin dört sınırı
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Cumhurbaşkanının kanuna benzer biçimde kural koyduğu düzenlemedir. Ama kanunun altındadır ve dört sınırı vardır:
| Kural | Sonuç |
|---|---|
| Yalnız yürütme konularında çıkar | Diğer konular kanunla |
| Temel, kişi ve siyasi haklar | Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenemez |
| Anayasanın yalnız kanunla (münhasıran) düzenlenmesini istediği konu | Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz |
| Kanunda açıkça düzenlenen konu | Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz |
| Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanun çelişirse | Kanun uygulanır |
| TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa | Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz olur |
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar
- Bunları Cumhurbaşkanı atar ve görevden alır. Milletvekili seçilme şartlarını taşımaları gerekir.
- Göreve başlarken TBMM önünde and içerler. Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar.
- Bir milletvekili yardımcı veya bakan olarak atanırsa TBMM üyeliği sona erer.
Cezai sorumluluk: aynı merdiven
Cumhurbaşkanı, yardımcıları ve bakanlar bir suç işledikleri iddiasıyla yargılanabilir. Bu yol şu basamaklardan geçer:
⇒ Önerge: üye tamsayısının salt çoğunluğu (301) → Meclis en geç 1 ay içinde görüşür → Soruşturma kararı: 3/5 gizli oy (360) → 15 kişilik komisyon: 2 ay + 1 ay kesin ek süre → Yüce Divana sevk: 2/3 (400)
- Cumhurbaşkanı için de, yardımcılar ve bakanlar için de basamaklar aynıdır. Yüce Divan, Anayasa Mahkemesinin üst düzey görevlileri yargılarken aldığı addır.
A) Yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılabilir.
B) Siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenemez.
C) Kanunda açıkça düzenlenen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz.
D) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanunda farklı hükümler bulunursa Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümleri uygulanır.
E) TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz hâle gelir.
Cevap: D — Çatışmada her zaman kanun uygulanır; Cumhurbaşkanlığı kararnamesi kanunun altındadır.
A) Cumhurbaşkanlığı boşalınca yeni seçimin yapılması
B) TBMM'nin kabul ettiği kanunun yayımlanması veya geri gönderilmesi
C) Soruşturma önergesinin Meclis tarafından görüşülmesi
D) Soruşturma komisyonuna tanınan ek süre
E) Soruşturma komisyonunun ilk çalışma süresi
Cevap: B — Cumhurbaşkanı kanunu 15 gün içinde yayımlar ya da geri gönderir. Boşalmada seçim 45 günde, önerge görüşmesi ve ek süre 1 ayda, komisyonun ilk süresi 2 ayda tamamlanır.
7. Millî Güvenlik Kurulu, Devlet Denetleme Kurulu, olağanüstü hâl ve seçimlerin yenilenmesi
Millî Güvenlik Kurulu, ülkenin güvenliğiyle ilgili konuların konuşulduğu danışma kuruludur. Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanır. Bağlayıcı karar almaz, yalnızca tavsiye kararı verir. Kararlarını Cumhurbaşkanına bildirir.
Millî Güvenlik Kurulunun üyeleri ve üye olmayanlar aşağıda iki liste hâlinde.
Kurulun üyeleri:
- Cumhurbaşkanı (başkan)
- Cumhurbaşkanı yardımcıları
- Adalet Bakanı
- Dışişleri Bakanı
- İçişleri Bakanı
- Millî Savunma Bakanı
- Genelkurmay Başkanı
- Kara, Deniz, Hava Kuvvetleri Komutanları
Kurulun üyesi olmayanlar:
- Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreteri
- Jandarma Genel Komutanı (2017'de çıktı)
- Millî İstihbarat Teşkilatı Başkanı
- TBMM Başkanı
- Diğer bakanlar (örneğin Millî Eğitim)
- Toplantı gündemini Cumhurbaşkanı belirler. Bunu yaparken yardımcılarının ve Genelkurmay Başkanının önerilerini dikkate alır.
- Genel Sekreterliğin teşkilatı ve görevleri Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenir.
A) Jandarma Genel Komutanı
B) Dışişleri Bakanı
C) Genelkurmay Başkanı
D) Adalet Bakanı
E) Hava Kuvvetleri Komutanı
Cevap: A — Jandarma Genel Komutanı 2017 değişikliğiyle kurul üyeliğinden çıktı. Genel Sekreter de üye değildir; Genel Sekreterlik kurula hizmet eden bir teşkilattır.
Devlet Denetleme Kurulu
Devlet Denetleme Kurulu, Cumhurbaşkanı adına kamu kurumlarını denetleyen kuruldur.
- Cumhurbaşkanlığına bağlıdır. Yalnızca Cumhurbaşkanı isteyince çalışır.
- Şu yerlerde idari soruşturma, inceleme ve denetim yapar: bütün kamu kurumları, sermayesinin yarısından fazlası kamuya ait kuruluşlar, meslek kuruluşları, işçi-işveren kuruluşları, kamuya yararlı dernek ve vakıflar.
- Yargı organlarını denetleyemez; mahkemeler Devlet Denetleme Kurulunun görev alanı dışındadır.
Olağanüstü hâl ve seçimlerin yenilenmesi
Olağanüstü hâl: Savaş dışında ciddi bir tehlike varsa devletin geçici olarak daha güçlü önlem alabildiği dönemdir. Cumhurbaşkanı yurdun tamamında veya bir bölgesinde ilan eder. Süre en çok 6 aydır. Karar aynı gün Resmî Gazete'de yayımlanır ve aynı gün TBMM onayına sunulur. TBMM süreyi her defasında en çok 4 ay uzatabilir. Savaşta bu sınır yoktur.
⇒ Cumhurbaşkanı ilan eder (en çok 6 ay) → Aynı gün Resmî Gazete ve TBMM onayı → TBMM her defasında en çok 4 ay uzatır → Savaşta 4 ay sınırı aranmaz
Seçimlerin yenilenmesi: Erken seçim kararıdır. TBMM de Cumhurbaşkanı da bu kararı verebilir; iki seçim her zaman birlikte yapılır.
Aşağıdaki tablo seçimlerin yenilenmesi kararını verenleri karşılaştırıyor.
| Karar veren | Çoğunluk | Sonuç |
|---|---|---|
| TBMM | 3/5 (360) | İki seçim birlikte; Cumhurbaşkanı 2. dönemdeyse bir kez daha aday olabilir |
| Cumhurbaşkanı | Tek başına | İki seçim birlikte |
- Yeni dönem 5 yıldır. Yeni seçilenler göreve başlayana kadar eski Meclis ve Cumhurbaşkanı görevine devam eder.
8. İdare, Anayasada düzenlenen kurumlar ve kanunsuz emir
İdare, devletin kamu hizmetlerini gören kurumlarının hepsidir: bakanlık, valilik, okul, belediye.
İdarenin esasları: İdare bir bütündür ve kanunla düzenlenir. İki temele dayanır: merkezden yönetim ve yerinden yönetim. Kamu tüzelkişiliği (kendi adına hak ve borç sahibi olabilen kamu kurumu) yalnız kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kurulur. Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri yönetmelik çıkarabilir. Ama yönetmelik kanuna ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesine aykırı olamaz.
Aşağıdaki tablo üç yönetim türünü karşılaştırıyor.
| Yönetim | Dayandığı ilke | Örnek |
|---|---|---|
| Merkezî idare | Yetki genişliği (il) | Valilik, kaymakamlık, il millî eğitim müdürlüğü |
| Mahallî idare | Yerinden yönetim, seçim | İl özel idaresi, belediye, köy |
| Hizmet yerinden yönetim | Özerklik | Üniversite, baro, Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu |
- Türkiye merkezî idare bakımından illere, iller de daha küçük kademelere ayrılır. İl kurulması kanunla olur (5442 sayılı İl İdaresi Kanunu). Birden çok ili kapsayan merkezî teşkilat da kurulabilir.
- Mahallî idareler: Belediye, il özel idaresi ve köy gibi halkın seçtiği yerel yönetimlerdir. Seçimleri 5 yılda bir yapılır. Kendi aralarında birlik kurmak için Cumhurbaşkanının izni gerekir. Merkezî idare bunlar üzerinde idari vesayet (gözetim ve denetim) yetkisine sahiptir. Seçilmiş organlar görevini ancak yargı kararıyla kaybeder. İçişleri Bakanı ise geçici tedbir olarak onları görevden uzaklaştırabilir.
- Yargı yolu: İdarenin her işlemine karşı dava açılabilir. Dava süresi, işlemin yazılı bildirildiği günden başlar. Mahkeme yalnız işlemin hukuka uygunluğuna bakar; "yerinde mi, gerekli mi" diye yerindelik denetimi yapamaz. Yürütmeyi durdurma (işlemin dava bitene kadar uygulanmaması) için iki şart birlikte gerekir: açık hukuka aykırılık + telafisi güç zarar.
Anayasada düzenlenen kurumlar (bunlar sorulur)
Bazı kurumların adı doğrudan Anayasada yazar. Sınav, bunları kanunla kurulan kurumlardan ayırmanı ister.
Aşağıdaki tablo bu kurumları ve bağlı oldukları yeri ya da önemli özelliklerini gösteriyor.
| Kurum | Bağlı olduğu yer veya önemli bilgi |
|---|---|
| Kamu Denetçiliği Kurumu | TBMM Başkanlığı |
| Devlet Denetleme Kurulu | Cumhurbaşkanlığı |
| Millî Güvenlik Kurulu | Tavsiye kararı verir |
| Yükseköğretim Kurulu (YÖK) | Dekanı YÖK, rektörü Cumhurbaşkanı atar |
| Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) | 2025 sorusunun cevabı |
| Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu | Cumhurbaşkanı gözetimi, bakana bağlı |
| Meslek kuruluşları (baro, oda) | Organları gizli oyla seçilir |
| Diyanet İşleri Başkanlığı | Genel idare içinde |
| Sayıştay | TBMM adına denetim |
| Ekonomik ve Sosyal Konsey | Cumhurbaşkanına danışma (istişari) görüşü verir |
| Yüksek Seçim Kurulu | Seçimin yargısal yönetimi |
- Atatürk Yüksek Kurumu dört kurumdan oluşur: Atatürk Araştırma Merkezi, Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi.
- Üniversiteleri Devlet kanunla kurar. Vakıflar da kâr amacı gütmeden üniversite kurabilir.
A) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi
B) İçişleri Bakanlığı yönetmeliği
C) Cumhurbaşkanı kararı
D) Kanun
E) İl valiliğinin işlemi
Cevap: D — İl kurulması yalnız kanunla olur (5442 md. 2). Anayasa ise ülkenin merkezî idare bakımından illere ayrılacağını söyler. Kamu tüzelkişiliği ise kanunla ya da Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulabilir; bu ikisini karıştırma.
Kanunsuz emir — okulda en çok işine yarayacak kural
Kanunsuz emir, amirin mevzuata aykırı bir iş istemesidir. Memur bu emri körü körüne uygulamaz; şu basamakları izler:
| Emir | Ne yaparsın? | Sorumlu kim? |
|---|---|---|
| Mevzuata aykırı | Yapmazsın, emri verene bildirirsin | Sorumluluk doğmaz |
| Üst yazıyla yenilerse | Yaparsın | Emri veren |
| Konusu suç | Asla yapmazsın | Yapan da sorumlu |
⇒ Emir aykırı → Yerine getirme, aykırılığı emri verene bildir → Üst emri yazıyla yenilerse uygula, sorumluluk emri verende → Konusu suçsa hiçbir durumda uygulama
Okul örneği: İlçe müdürü sözlü olarak yönetmeliğe aykırı bir kayıt istedi. Aykırılığı bildirirsin. Yazılı olarak yenilerse uygularsın; sorumluluk ondadır. Not değiştirmek gibi suç olan bir emir yazılı gelse bile uygulanmaz.
Anayasaya göre müdürün durumu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Talimatı yine uygulamaz; Danıştaya başvurur.
B) Talimatı uygular; bu durumda sorumlu olmaz.
C) Talimatı uygular; sorumluluğu il müdürüyle eşit paylaşır.
D) Talimatı uygulamadan önce Valinin onayını almak zorundadır.
E) Talimatı ancak öğretmenler kurulu kararıyla uygulayabilir.
Cevap: B — Üst, emrini yazıyla yenilerse emir yerine getirilir ve yerine getiren sorumlu olmaz. Konusu suç olsaydı hiçbir şekilde uygulanmazdı.
9. Yargı, bütçe ve Anayasa değişikliği
Yargı, uyuşmazlıkları çözme ve hukuka aykırılığı tespit etme işidir. Bu işi bağımsız mahkemeler yapar.
Mahkemelerin bağımsızlığı: Hâkim karar verirken kimseden emir almaz. Hiçbir organ, makam veya kişi mahkemelere emir, talimat, genelge, tavsiye ve telkin veremez. Süren bir dava hakkında TBMM'de soru sorulamaz, görüşme yapılamaz. Meclis, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır. Kararları değiştiremez, geciktiremez.
- Hâkimler ve savcılar azlolunamaz (isteği dışında meslekten çıkarılamaz). 65 yaşında emekli olurlar.
- Savaş dışında askerî mahkeme kurulamaz. Yalnız disiplin mahkemeleri olabilir.
Yüksek mahkemeler: kim ne yapar, üyesini kim seçer?
Aşağıdaki tablo dört yüksek mahkemenin görevini ve üyelerini kimin seçtiğini gösteriyor.
| Yüksek mahkeme | Görevi | Üyeleri kim seçer? |
|---|---|---|
| Anayasa Mahkemesi | Anayasaya uygunluk, bireysel başvuru, Yüce Divan | TBMM 3, Cumhurbaşkanı 12 |
| Yargıtay | Adli yargıda (ceza ve hukuk davaları) son durak | Tamamını Hâkimler ve Savcılar Kurulu |
| Danıştay | İdari yargıda (idareye açılan davalar) son durak | 3/4 Hâkimler ve Savcılar Kurulu, 1/4 Cumhurbaşkanı |
| Uyuşmazlık Mahkemesi | Davaya adli mi idari mi yargının bakacağı konusundaki anlaşmazlıklar | Başkanını Anayasa Mahkemesi, kendi üyeleri arasından görevlendirir |
Anayasa Mahkemesi ayrıntıları
Aşağıdaki tablo Anayasa Mahkemesinin yapısını ve karar kurallarını gösteriyor.
| Konu | Kural |
|---|---|
| Üye sayısı ve süre | 15 üye, 12 yıl, tek sefer |
| Yaş | En az 45; 65'te emekli |
| İptal davası açabilen | Cumhurbaşkanı, en çok üyeli iki parti grubu, TBMM üyelerinin 1/5'i (120) |
| İptal davası süresi | Resmî Gazete'de yayımdan itibaren 60 gün |
| İtiraz yolu | Davayı gören mahkeme gönderir; Anayasa Mahkemesi 5 ayda karar verir |
| İptal kararı | Geriye yürümez (eski işlemleri bozmaz); gerekçesi yazılmadan açıklanamaz |
| Yürürlük ertelemesi | En çok 1 yıl |
| Kararlar | Kesin; herkesi bağlar |
- Anayasa Mahkemesi bir kuralı iptal edebilir ama yerine kanun koyucu gibi yeni kural yazamaz.
- Bireysel başvuru: Kişinin, devletin hakkını çiğnediğini düşündüğünde doğrudan Anayasa Mahkemesine gitmesidir. Önce olağan kanun yollarının hepsi denenmiş olmalıdır. Hak, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında olmalı ve kamu gücü tarafından ihlal edilmiş olmalıdır.
- Yüce Divan'da yargılananlar: Cumhurbaşkanı, TBMM Başkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar; Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Hâkimler ve Savcılar Kurulu ve Sayıştay başkan ve üyeleri; başsavcılar; Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanları.
I. Cumhurbaşkanı
II. TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu
III. TBMM üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki milletvekilleri
IV. Danıştay Genel Kurulu
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I, II ve III
D) II, III ve IV
E) I, II, III ve IV
Cevap: C — Doğrudan iptal davası (soyut norm denetimi) yalnız bu üç makama aittir. Mahkemeler ancak önlerindeki davada itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesine gidebilir.
Hâkimler ve Savcılar Kurulu, Anayasa Mahkemesi ve Sayıştay
Aşağıdaki tablo Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile Anayasa Mahkemesinin üye sayısını ve görev süresini karşılaştırıyor.
| Kurum | Üye sayısı | Görev süresi |
|---|---|---|
| Hâkimler ve Savcılar Kurulu | 13 | 4 yıl |
| Anayasa Mahkemesi | 15 | 12 yıl |
Hâkimler ve Savcılar Kurulunun üyelerinden 4'ünü Cumhurbaşkanı, 7'sini TBMM seçer; Adalet Bakanı ve Adalet Bakanlığı Müsteşarı (Anayasa metnindeki adıyla; bugün bu görevde Adalet Bakan Yardımcısı bulunur) da kurulun tabii üyesidir. Anayasa Mahkemesinin üyelerinden 12'sini Cumhurbaşkanı, 3'ünü TBMM seçer.
- Hâkimler ve Savcılar Kurulu, hâkim ve savcıların atama ve disiplin işlerine bakan kuruldur. Başkanı Adalet Bakanıdır; iki daire hâlinde çalışır.
- Sayıştay, kamunun parasını TBMM adına denetleyen kurumdur. Merkezî yönetim bütçesindeki idarelerin ve sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını denetler. Sorumluların hesaplarını kesin hükme bağlar. Mahallî idarelerin hesap ve işlemlerini de denetler.
- Sayıştay başkan ve üyelerini TBMM seçer (6085 sayılı Sayıştay Kanunu).
- Sayıştay kararına karşı 15 gün içinde bir kez karar düzeltme istenebilir. Bu karara karşı idari yargıya gidilemez. Danıştay ile Sayıştay kararları çatışırsa Danıştay kararı esas alınır.
Bütçe ve kesinhesap
Bütçe, devletin bir yıllık gelir ve gider planıdır. Akışı şöyledir:
⇒ Cumhurbaşkanı bütçe teklifini malî yılbaşından en az 75 gün önce sunar → Bütçe Komisyonu 55 gün içinde kabul eder → Genel Kurul malî yılbaşına kadar karara bağlar → Çıkmazsa geçici bütçe, o da çıkmazsa önceki yıl bütçesi yeniden değerleme oranıyla artırılarak uygulanır
- Bütçe kanununa bütçeyle ilgisi olmayan hiçbir kural konulamaz.
- Kesinhesap teklifini Cumhurbaşkanı, malî yıl bittikten sonra en geç 6 ay içinde sunar. Sayıştay genel uygunluk bildirimini en geç 75 gün içinde verir. Kesinhesap, yeni yılın bütçesiyle birlikte görüşülür.
Anayasa değişikliği
Anayasayı değiştirmek, kanun yapmaktan daha zordur. Teklifi en az 1/3 milletvekili (200) yazılı olarak verir. Teklif Genel Kurulda iki kez görüşülür. Oylama gizlidir.
Aşağıdaki tablo oy sayısına göre sonucu gösteriyor.
| Oy sayısı | Sonuç |
|---|---|
| 360'tan az | Kabul edilmez |
| 3/5–2/3 arası (360–399) | Halkoyuna sunulur |
| 2/3 ve üstü (en az 400) | Cumhurbaşkanı yayımlar, geri gönderir veya halkoyuna sunar |
| Cumhurbaşkanı geri gönderir, TBMM 2/3 ile aynen kabul eder | Cumhurbaşkanı halkoyuna sunabilir |
- Halkoylamasında değişikliğin kabulü için geçerli oyların yarısından fazlası gerekir.
- İlk üç madde hiçbir çoğunlukla değiştirilemez.
10. Karıştırılanlar karşılaştırması
Aşağıdaki tablo sık karıştırılan kuralları doğrularıyla yan yana veriyor.
| Karıştırılan konu | Doğrusu | Akılda tutma ipucu |
|---|---|---|
| Genel ve özel af ile kişisel af | Af TBMM'nin (3/5); kişisel ceza Cumhurbaşkanının | Cumhurbaşkanı yalnız hastalık, sakatlık, kocama nedeniyle affeder |
| Andlaşmada uygun bulma ile onay | TBMM uygun bulur; Cumhurbaşkanı onaylar | "Onaylar" kelimesi Cumhurbaşkanını gösterir |
| Kamu Denetçiliği ile Devlet Denetleme Kurulu | Kamu Denetçiliği TBMM'ye, Devlet Denetleme Kurulu Cumhurbaşkanlığına bağlı | Ombudsman Meclisin |
| Başdenetçinin süresi ile Cumhurbaşkanının süresi | Başdenetçi 4 yıl, Cumhurbaşkanı 5 yıl | Dört yıllık görev: Başdenetçi ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu üyeleri |
| Yabancı dil: Anayasa ile 2923 | Anayasaya göre kanunla; 2923'e göre hangi diller Cumhurbaşkanı kararıyla | Soru "Anayasaya göre" mi, "2923'e göre" mi diyor |
| Cumhurbaşkanına vekâlet | Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder | TBMM Başkanı vekâlet etmez |
| Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreteri | Kurulun üyesi değildir | Teşkilatı Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir |
| Siyasi parti ile sendika | Memur partiye giremez, sendikaya girer | Parti tarafsızlığı bozar |
| Gensoru ile yazılı soru | Gensoru yoktur; yazılı soruya 15 günde cevap verilir | Gensoru 2017'de kalktı |
| Tüzelkişilik kurma ile il kurma | Tüzelkişilik kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle; il yalnız kanunla | İl yalnız kanunla |
| Yargıtay üyeleri | Tamamını Hâkimler ve Savcılar Kurulu seçer | Yargıtayda Cumhurbaşkanının payı yok |
| Danıştay üyeleri | 3/4'ünü Hâkimler ve Savcılar Kurulu, 1/4'ünü Cumhurbaşkanı seçer | Danıştayda Cumhurbaşkanının da payı var |
| Doğrudan iptal davası | Yalnız üç makam açar; yayımdan itibaren 60 gün | Soyut denetim |
| İtiraz yolu | Davaya bakan mahkeme gönderir; Anayasa Mahkemesi 5 ayda karar verir | Somut denetim |
| Rektör ile dekan | Rektörü Cumhurbaşkanı, dekanı Yükseköğretim Kurulu atar | Rektör daha üst makam, Cumhurbaşkanı atar |
| Kesinhesap teklifi | Cumhurbaşkanı 6 ayda sunar | İkisi de kesinhesapla ilgilidir |
| Genel uygunluk bildirimi | Sayıştay 75 günde verir | İkisi de kesinhesapla ilgilidir |
| Seçimin yenilenmesi kararı | TBMM 3/5 ile verir; Cumhurbaşkanı tek başına verir | Ek aday hakkı yalnız TBMM kararında doğar |
| Kanun ile bütçenin geri gönderilmesi | Kanun geri gönderilir; bütçe kanunu gönderilemez | Bütçe acildir |
11. Sayılar ve süreler tablosu
Görev süreleri: kim kaç yıl?
Aşağıdaki tablo görev sürelerini ve kimlere ait olduğunu gösteriyor.
| Görev süresi | Kimler için? |
|---|---|
| 12 yıl (tek sefer) | Anayasa Mahkemesi üyeleri |
| 5 yıl | TBMM, Cumhurbaşkanı, mahallî idareler |
| 4 yıl | Kamu Başdenetçisi, Hâkimler ve Savcılar Kurulu üyeleri |
| 2 yıl, sonra 3 yıl | TBMM Başkanlık Divanının iki devresi |
Yaşlar ve kişi sayıları
Aşağıdaki tablo yaşları ve kişi sayılarını gösteriyor.
| Sayı | Neyi gösterir? |
|---|---|
| 18 | Seçme, seçilme, parti üyeliği yaşı |
| 40 | Cumhurbaşkanı adaylık yaşı |
| 45 | Anayasa Mahkemesi üyeliği için en az yaş |
| 65 | Hâkim, savcı, Anayasa Mahkemesi üyesi emeklilik yaşı |
| 600 | Milletvekili sayısı |
| 20 | Siyasi parti grubu için gereken milletvekili sayısı |
| %5 | Cumhurbaşkanı adayı göstermek için partinin son seçimdeki oy oranı |
| 100 bin | Cumhurbaşkanı adayı göstermek için gereken seçmen sayısı |
| 15 | Anayasa Mahkemesi üye sayısı |
| 13 | Hâkimler ve Savcılar Kurulu üye sayısı |
Süreler
Aşağıdaki tablo Anayasadaki süreleri hangi durumda geçerli olduklarıyla gösteriyor.
| Süre | Hangi durumda? |
|---|---|
| 1 yıl | Savaş nedeniyle seçimin ertelenmesi |
| 1 yıl | Seçim kanunu değişikliğinin uygulanmaması |
| 1 yıl | Genel seçime bu kadar kala ara seçim yasağı |
| 1 yıl | Anayasa Mahkemesi iptal kararının yürürlük ertelemesi (en çok) |
| 30 ay | Ara seçim için genel seçimden sonra beklenecek süre |
| 3 ay | Boşalma %5'e ulaşınca ara seçimin yapılacağı süre |
| 3 ay | TBMM tatilinin en uzun süresi |
| 90 gün | Hiç vekili kalmayan ilde ara seçim (sonraki ilk pazar) |
| 45 gün | Cumhurbaşkanlığı boşalınca seçim |
| 2. pazar | Cumhurbaşkanı seçiminde ikinci tur |
| 15 gün | Cumhurbaşkanının kanunu yayımlaması veya geri göndermesi |
| 15 gün | Yazılı soruya cevap |
| 15 gün | Sayıştay kararına karşı karar düzeltme |
| 1 ay | Soruşturma önergesinin görüşülmesi |
| 1 ay | Devamsızlıkta düşme için 5 birleşim günü sayılan süre |
| 2 ay, sonra 1 ay | Soruşturma komisyonu (1 ay kesin ek süre) |
| 6 ay | Olağanüstü hâl ilanı (en çok) |
| 4 ay | Olağanüstü hâlde her uzatma (en çok) |
| 60 gün | Anayasa Mahkemesinde iptal davası açma süresi |
| 5 ay | Anayasa Mahkemesinin itiraz yolunda karar süresi |
| 75 gün | Bütçe teklifinin malî yılbaşından önce sunulması (en az) |
| 55 gün | Bütçe komisyonunun süresi |
| 6 ay | Kesinhesap teklifinin sunulması |
| 75 gün | Sayıştay genel uygunluk bildirimi |
| 48 saat | Yakalanan kişinin hâkim önüne çıkarılması |
| 4 gün | Toplu suçta hâkim önüne çıkarma (en çok) |
| 1 Ekim | TBMM kendiliğinden toplanır |
Çoğunluk merdiveni (600 üzerinden)
Aşağıdaki tablo çoğunluk türlerini ve kullanıldıkları işleri gösteriyor.
| Çoğunluk | Hangi işlerde? |
|---|---|
| 1/5 (120) | Anayasa Mahkemesinde iptal davası açma |
| 1/4'ten bir fazla (151) | Karar yeter sayısının alt sınırı |
| 1/3 (200) | Toplantı yeter sayısı; Anayasa değişikliği teklifi |
| Salt (301) | Geri gönderilen kanunu aynen kabul; soruşturma önergesi; devamsızlıkla milletvekilliğinin düşmesi |
| 3/5 (360) | Af; seçimlerin yenilenmesi; soruşturma kararı; halkoylamalı Anayasa değişikliği |
| 2/3 (400) | Yüce Divana sevk; halkoylamasız Anayasa değişikliği; Başdenetçi 1–2. tur |
A) Kanunun Cumhurbaşkanı tarafından yayımlanması: 1 ay
B) Yazılı soruya cevap verilmesi: 15 gün
C) Seçim kanunu değişikliğinin uygulanmaması: yürürlükten sonraki 1 yıl
D) Soruşturma önergesinin Meclis tarafından görüşülmesi: 1 ay
E) Sayıştay kararına karşı karar düzeltme: 15 gün
Cevap: A — Cumhurbaşkanı kanunu 15 gün içinde yayımlar veya geri gönderir; süre 1 ay değildir.
12. Son tekrar: sınavdan önce bir daha bak
- İlk üç madde (1-2-3) değiştirilemez; kilit 4. maddededir. Kuvvetler ayrımı işbölümüdür, üstünlük sıralaması değil.
- Temel haklar kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmezdir; savaşta bile dokunulmaz çekirdek: yaşam, din-vicdan, suçta geriye yürümezlik, masumiyet.
- Seçimde üç "1 yıl": erteleme, yeni seçim kanunu, ara seçim yasağı. Ara seçim 30 aydan önce yok.
- Cumhurbaşkanı: 40 yaş, yükseköğrenim, 5 yıl, en çok 2 kez; boşalırsa 45 gün; vekâlet yardımcısında.
- Cumhurbaşkanlığı kararnamesi kanunun gölgesinde: çatışmada kanun; temel, kişi ve siyasi haklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenemez.
- Millî Güvenlik Kurulu üyeleri: Cumhurbaşkanı, yardımcıları, Adalet, Dışişleri, İçişleri ve Millî Savunma bakanları, Genelkurmay Başkanı ve 3 kuvvet komutanı; Genel Sekreter üye değil.
- Kamu Denetçiliği TBMM Başkanlığına, Devlet Denetleme Kurulu Cumhurbaşkanlığına bağlı; Başdenetçi 4 yıl.
- Memur, hâkim, asker, lise öğrencisi partiye giremez; öğretmen aday olmak için istifa eder.
- Yargıtay'ı Hâkimler ve Savcılar Kurulu, Danıştay'ı Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile Cumhurbaşkanı, Anayasa Mahkemesini Cumhurbaşkanı + TBMM seçer.
- Anayasada düzenlenen kurum sorusu: Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK), YÖK, Sayıştay, Diyanet, Devlet Denetleme Kurulu, Millî Güvenlik Kurulu, Atatürk Yüksek Kurumu.
- Kamu Başdenetçisi ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu üyeleri 4 yıl, Cumhurbaşkanı ve TBMM 5 yıl, Anayasa Mahkemesi üyeleri 12 yıl (tek sefer) için seçilir.
- Genel ve özel af TBMM'nindir (3/5); Cumhurbaşkanı yalnız sürekli hastalık, sakatlık ve kocama nedeniyle kişisel cezayı hafifletir veya kaldırır. Orman suçlarına af çıkarılamaz.
- Andlaşmayı TBMM uygun bulur, Cumhurbaşkanı onaylar; "TBMM andlaşmayı onaylar" ifadesi yanlıştır.
- Soruşturmada önerge salt çoğunluk, Meclis 1 ay içinde görüşür, karar 3/5, Yüce Divana sevk 2/3; komisyon süresi 2 ay, ardından 1 ay kesin ek süre.
- Gensoru 2017'de kalktı; bugünkü denetim yolları Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı sorudur.
- Millî Güvenlik Kurulunda Genel Sekreter, Jandarma Genel Komutanı ve Millî Eğitim Bakanı üye değildir.
- Yargıtay üyelerinin tamamını Hâkimler ve Savcılar Kurulu, Danıştay üyelerinin dörtte üçünü Hâkimler ve Savcılar Kurulu, dörtte birini Cumhurbaşkanı seçer; Anayasa Mahkemesinde doğrudan iptal davasını yalnız Cumhurbaşkanı, en çok üyeli iki grup ve TBMM'nin beşte biri açabilir.
- Anayasaya göre okutulacak yabancı diller ve yabancı dille eğitimin esasları kanunla düzenlenir; 2923 sayılı Kanun'a göre öğretilecek diller Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir. Öğretmen siyasi partiye üye olamaz ama sendikaya üye olabilir.
- İl kanunla kurulur (5442 md. 2); kamu tüzelkişiliği ise kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur. RTÜK, YÖK ve Atatürk Yüksek Kurumu Anayasada düzenlenir; ÖSYM Anayasada yer almaz.
Hızlı tekrar
- Değiştirilemez hükümler: madde 1, 2 ve 3. Bunların değiştirilmesi teklif bile edilemez (madde 4).
- Kanun önünde eşitlik: Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Çocuk, yaşlı, engelli, şehit dul ve yetimleri, malul ve gaziler için alınan tedbirler eşitliğe aykırı sayılmaz.
- Temel hakların sınırlanması: Yalnız kanunla, yalnız Anayasanın saydığı sebeplerle olur. Hakkın özüne dokunulmaz; sınırlama ölçülü olmalıdır.
- Durdurmada bile dokunulamayanlar: yaşama hakkı ve maddi-manevi bütünlük, din ve vicdanı açıklamaya zorlanmamak, suç ve cezaların geriye yürümemesi, mahkeme kararına kadar suçsuz sayılma.
- Din kültürü ve ahlak öğretimi: İlk ve ortaöğretimde zorunlu derstir.
- İlköğretim: Kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur, devlet okullarında parasızdır (madde 42). Eğitim hakkı sosyal ve ekonomik haklar bölümündedir.
- Yabancı dil: Anayasaya göre okutulacak diller ve yabancı dille eğitimin esasları kanunla düzenlenir. 2923 sayılı Kanun'a göre hangi dillerin öğretileceğine Cumhurbaşkanı karar verir.
- Partiye üye olamayanlar: hâkim ve savcılar, Sayıştay dahil yüksek yargı mensupları, memurlar, işçi olmayan kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler mensupları, yükseköğretim öncesi öğrenciler. Üyelik yaşı 18'dir; öğretim elemanlarına kanunla izin verilebilir.
- Parti kapatma: Davayı Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar, Anayasa Mahkemesi üçte iki çoğunlukla karar verir. Kapatmaya sebep olan üye 5 yıl başka partide kurucu, üye veya yönetici olamaz.
- Dilekçe hakkı: Vatandaşlar ve karşılıklılık şartıyla Türkiye'de oturan yabancılar kullanır. Sonuç gecikmeden ve yazılı bildirilir; 3071'e göre dilekçede ad, soyad, imza ve adres bulunmalıdır.
- Kamu Denetçiliği Kurumu: TBMM Başkanlığına bağlıdır. Kamu Başdenetçisini TBMM gizli oyla dört yıl için seçer.
- TBMM: 600 milletvekili, seçilme yaşı 18. TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir, aynı gün yapılır.
- Seçim kanunu değişikliği: Yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.
- Ara seçim: Bir dönemde yalnız bir kez yapılır. Genel seçimden sonra 30 ay geçmeden ve yeni seçime 1 yıl kala yapılamaz. Boşalma %5'e ulaşırsa 3 ay içinde yapılır.
- TBMM'nin görevleri: Kanun koymak, bütçe ve kesinhesabı kabul etmek, para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek, andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, beşte üç çoğunlukla genel ve özel af ilan etmek.
- Kanunların yayımı: Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar ya da geri gönderir. TBMM salt çoğunlukla aynen kabul ederse yayımlar. Bütçe kanunları geri gönderilemez.
- TBMM'nin denetim yolları: Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması, yazılı soru (15 gün). Gensoru artık yoktur.
- Cumhurbaşkanı adayı: 40 yaş, yükseköğrenim, milletvekili seçilme şartları. Adayı parti grupları, %5 oy alan partiler veya 100.000 seçmen gösterir.
- Cumhurbaşkanının görev süresi: Beş yıl, en fazla iki kez. İkinci döneminde Meclis seçimleri yenilerse bir kez daha aday olabilir.
- Cumhurbaşkanlığı kararnamesi sınırı: Temel haklar, kişi hakları ve ödevleri, siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenemez. Kanunla çatışırsa kanun uygulanır.
- Cumhurbaşkanı hakkında soruşturma: Önerge salt çoğunlukla verilir, Meclis en geç 1 ay içinde görüşür, soruşturma kararı beşte üç gizli oyla, Yüce Divana sevk üçte ikiyle olur.
- Vekâlet ve boşalma: Cumhurbaşkanı geçici ayrılırsa veya makam boşalırsa Cumhurbaşkanı yardımcısı vekâlet eder. Boşalmada 45 gün içinde seçim yapılır.
- Millî Güvenlik Kurulu üyeleri: Cumhurbaşkanı, yardımcıları, Adalet, Millî Savunma, İçişleri ve Dışişleri Bakanları, Genelkurmay Başkanı, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları. Genel Sekreter üye değildir.
- Anayasada düzenlenen kurumlar: RTÜK, YÖK, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Devlet Denetleme Kurulu, Sayıştay, Diyanet. ÖSYM, KVKK, SPK ve Kamu İhale Kurumu Anayasada yer almaz.