- Modelin "Köklerden Geleceğe" anlayışını, bileşenlerini ve medeniyet tasavvurunu açıklayabilme
- Aklıselim-kalbiselim-zevkiselim kavramlarını ve gözetilen beş dengeyi sayabilme
- Eğitim hakkı, fırsat eşitliği ve bilme-sorumluluk ilişkisini okul uygulamalarıyla ilişkilendirebilme
- Öğretim programlarının genel amaçlarını ve Ortak Metnin başvuru metni olarak kullanıldığı alanları bilme
- Yetkin ve erdemli insan tanımını, üç bütünlük ve bir olgunluk kavramını ayırt edebilme
- On öğrenci profili özelliğini ve öne çıkan bileşenlerini eşleştirebilme
Büyük resim: modeli 5 soruda tanı
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM), eğitimin bir ayağının geçmişe dayandığı, diğerinin geleceğe uzandığı düşüncesiyle "Köklerden Geleceğe" anlayışını benimser. MEB modeli sistematik ve bütüncül bir eğitim modeli olarak tanımlar.
Aşağıdaki tablo modelin beş temel bilgisini soru-cevap biçiminde gösteriyor.
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Modelin sloganı nedir? | Köklerden Geleceğe |
| Nihai hedef nedir? | Yetkin ve erdemli insan |
| Yasal dayanağı nedir? | 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu ve Temel İlkeler |
| Başvuru metni hangisidir? | Öğretim Programları Ortak Metni |
| Ne zaman yayımlandı, ne zaman güncellendi? | 2024'te yayımlandı, 2025'te güncellendi |
Aşağıdaki tablo modelin dört temel bileşenini ve her birinin ne anlattığını gösteriyor.
| Bileşen | Ne anlatır? |
|---|---|
| Temel yaklaşım | Felsefe, ilkeler ve dengeler |
| Öğrenci profili | Yetkin ve erdemli insan |
| Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi | Değerler ve eylem ifadeleri |
| Beceriler Çerçevesi | Kazandırılacak beceriler |
Bileşenler birbirine şu sırayla bağlanır:
⇒ Temel yaklaşım: felsefe ve ilkeler → Öğrenci profili: yetkin ve erdemli insan → Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi + Beceriler Çerçevesi → Öğretim programları: çıktı, kanıt, yaşantı → Okulda uygulama: ders, proje, etkinlik
Model yalnız programlardan ibaret değildir; programlar öğretmen gelişimi, projeler, sosyal etkinlikler ve dijital ekosistemle birlikte çalışır. Programlar 2024-2025 eğitim-öğretim yılında kademelerin başlangıç sınıflarından itibaren uygulanmaya başlamıştır.
Medeniyet tasavvuru: selim üçlüsü ve beş denge
Ortak Metne göre milletimizin medeniyet mirası şu sekiz değer üzerinde yükselir: adalet, hikmet, merhamet, iyilik, doğruluk, çalışkanlık, faydalı olmak ve güzellik.
Hedef yalnız medeniyete uyum sağlamak değildir; medeniyet kurucusu ve geliştiricisi nesiller yetiştirmektir. Eğitim, bütün ideolojilerin üstünde millî bir şahsiyetin oluşumuna katkı sağlar.
Aklıselim, kalbiselim ve zevkiselim medeniyetimizin üzerine inşa edildiği temel kavramlardır. Bu nitelikteki nesiller için beş denge gözetilir.
Aşağıdaki tablo gözetilen beş dengeyi ve her biri için okuldan bir örneği gösteriyor.
| Denge | Okuldan örnek |
|---|---|
| Madde–mana | Başarı kadar karakter de önemsenir |
| Akıl–duygu | Bilgiyle birlikte empati |
| Nefis–vicdan | Kendini frenleyebilme |
| İnsan–toplum | Birey ve sınıf uyumu |
| Zaman–mekân | Tarih bilinci ve yurt sevgisi |
A) Madde–mana
B) Nefis–vicdan
C) Teori–pratik
D) İnsan–toplum
E) Zaman–mekân
Cevap: C — Beş denge madde-mana, akıl-duygu, nefis-vicdan, insan-toplum ve zaman-mekândır. "Teori–pratik" bu listede yoktur.
Eğitim hakkı ve fırsat eşitliği
Modelde eğitim, herkesin hayat boyu erişebileceği temel bir haktır. Eğitim politikaları eğitim hakkının kullanılmasını ve fırsat eşitliğini sağlamayı amaçlar. Bu anlayış "herkes için adil bir eğitim süreci" diye özetlenir.
Öğrencinin şu üç nedenle dezavantajlı olmaması gözetilir; olası dezavantajlar için tedbir alınır.
Aşağıdaki tablo üç dezavantaj nedenini ve her biri için okulda alınabilecek bir tedbiri gösteriyor.
| Dezavantaj nedeni | Okulda tedbir örneği |
|---|---|
| İnanç | Ayrımcılığa karşı okul iklimi |
| Kimlik | Uyum güçlüğüne rehberlik desteği |
| Sosyoekonomik durum | Kırtasiye, yemek ve kıyafet desteği |
Okul senaryosu: Taşımalı gelen, maddi imkânı kısıtlı bir öğrenci okul gezisine katılamıyor. Aile birliği ve rehberlik servisiyle desteğin sağlanması, modelin eğitim hakkı ilkesinin doğrudan uygulamasıdır. Özel gereksinimli öğrenciler için yapılan düzenlemeler de bu ilkenin parçasıdır.
Bilme–sorumluluk, değerler, dil ve disiplinler arası yaklaşım
Bilme ile sorumluluk birbirini bütünleyen iki temel kavramdır: bilgiye sahip olmak, o bilginin getirdiği sorumluluğu da getirir. Sorumluluk halka halka genişler: kendisi → çevre → toplum → insanlık → tüm kâinat.
Değerler, programlara sonradan eklenen ayrı bir unsur değildir; programların ruhunda tabii şekilde yer alır. Değer kazandırmak tek bir dersin ya da belirli gün ve haftaların işi değil, bütün derslerin ve okul yaşantısının işidir. Ahlaki sorumluluk şahsiyet yetiştirmenin temelidir.
Dil, varlık dünyasına erişimin, düşünce oluşturmanın ve değer üretmenin temel aracıdır. Türkçenin doğru ve etkili kullanımı temel politikadır; Türkçe bütün derslerin sorumluluğudur.
Aşağıdaki tablo üç disiplin yaklaşımından hangisinin esas alındığını gösteriyor.
| Yaklaşım | Ne zaman kullanılır? |
|---|---|
| Disiplinler arası | Esas alınır |
| Disiplinler üstü | Gerektiğinde kullanılır |
| Disiplinler ötesi | Gerektiğinde kullanılır |
Programlar teknik açıdan esnektir: gerektiğinde yenilenir, güncellenir ve sadeleşir. Öğrencinin yetenek, ilgi, ihtiyaç ve bireysel farklılıkları dikkate alınır; programlar millî, manevi ve insani değerler doğrultusunda uygulanır.
Öğretim programlarının genel amaçları
Programlar 1739 sayılı Kanun'un 2. maddesindeki genel amaçlar ile Türk Millî Eğitiminin Temel İlkeleri esas alınarak hazırlanmıştır.
- Okul öncesi, ilköğretim ve ortaöğretim birbirini tamamlar (kademeler arası bütünlük).
- Programlar Türkiye Yeterlilikler Çerçevesi'nde tanımlanan yetkinlikleri kazandırmayı amaçlar.
- Öğrenciyi ilgi ve yeteneği doğrultusunda bir mesleğe, yükseköğretime ve hayata hazırlar.
Aşağıdaki tablo Ortak Metnin başvuru metni olduğu altı alanı ve her birinin okuldaki karşılığını gösteriyor.
| Alan | Okuldaki karşılığı |
|---|---|
| Program geliştirme | Okul temelli planlama |
| Ders kitabı ve araçlar | Materyal seçimi |
| Ölçme ve değerlendirme | Ortak sınav, performans görevi |
| Rehberlik | Rehberlik ve psikolojik danışma planı |
| Öğrenme ortamları | Sınıf ve atölye düzeni |
| Öğretmenin mesleki gelişimi | Zümre toplantısı, hizmet içi eğitim |
Öğrenci profili: yetkin ve erdemli insan
Modelin nihai hedefi yetkin ve erdemli insan yetiştirmektir. Profil bilgi, beceri, eğilim ve değerleri bir arada ele alır; insanı ruh ve bedenden oluşan bütüncül bir varlık olarak görür.
Aşağıdaki tablo yetkinlik, erdem ve bilgelik kavramlarının tanımlarını gösteriyor.
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Yetkinlik | Bir alanda gerekli bilgi ve beceriye sahip olma |
| Erdem | Ruhsal olgunluk, ahlaken övülen niteliklerin bütünü |
| Bilgelik | Bilgi ile erdemin birleşmesinden doğan olgunluk |
Profil dört kavrama dayanır: üç bütünlük, bir olgunluk. Kavram adları felsefe terimleridir: ontoloji varlık, epistemoloji bilgi, aksiyoloji değer bilimidir.
Aşağıdaki tablo profilin dayandığı dört kavramı konusuyla ve anahtar kelimeleriyle karşılaştırıyor.
| Kavram | Neyi anlatır? | Anahtar kelimeler |
|---|---|---|
| Ontolojik bütünlük | Ruh ve beden | Dengeli gelişim, sağlık |
| Epistemolojik bütünlük | Bilgi ve bilgelik | Merak, eleştirel düşünme |
| Zamansal bütünlük | Geçmişten geleceğe eğitim | Hayat boyu öğrenme, ortak tarih |
| Aksiyolojik olgunluk | Ahlaki bilinç ve estetik | Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi'nin temeli |
Sağlık; bedensel, ruhsal ve sosyal iyilik hâlidir. İki tarafı karıştırma.
Aşağıdaki tablo sağlığın iki yanını, beden sağlığını ve ruh sağlığını, karşılaştırıyor.
| Beden sağlığına örnekler | Ruh sağlığına örnekler |
|---|---|
| Beslenme, uyku | Sorumluluk, irade, disiplin |
| Egzersiz | Ahlaki değerler, inanç |
| Bağımlılıktan uzak durma | Vatanseverlik, merhamet, şefkat |
Aksiyolojik olgunluk, Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi'nin temelidir; profilin birleştirici ve tamamlayıcı boyutudur. Ortak Metne göre her öğrenci, Türk Millî Eğitiminin amaçlarına ulaşabilecek potansiyele sahiptir.
I. Ontolojik bütünlük, insanın ruh ve bedenden oluşan bütüncül bir varlık olarak ele alınmasını ifade eder.
II. Aksiyolojik olgunluk, Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi'nin temelini oluşturur.
III. Zamansal bütünlük, ders saatlerinin eğitim-öğretim yılına dengeli dağıtılmasını ifade eder.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve III
D) I ve II
E) I, II ve III
Cevap: D — Zamansal bütünlük geçmişten geleceğe uzanan eğitim anlayışıdır; ortak tarih ve kültürel birikimle ilgilidir, ders saatiyle ilgisi yoktur.
On öğrenci profili özelliği
Profil on özelliğe ayrılır. Aşağıdaki tablo her özelliğin öne çıkan bileşenlerini gösteriyor.
| Özellik | Öne çıkan bileşenler |
|---|---|
| Ahlaklı | Adalet, mahremiyete saygı, dürüstlük |
| Bilge | Özgür düşünme, belagat, estetik duyarlılık |
| Cesaretli | Risk alma, inisiyatif, liderlik, girişimcilik |
| Estetik | Zarafet, nezaket, ölçülülük, seçicilik |
| İradeli | Kararlılık, ilkelilik, özgüven, sorumluluk |
| Merhametli | Şefkat, affedicilik, paylaşımcılık |
| Sağlıklı | Beslenme, uyku, spor, manevi sağlık |
| Sorgulayıcı | Merak, eleştirel düşünme, araştırmacılık |
| Üretken | Hayal ve hedef, azim, yaratıcılık |
| Vatansever | Millî semboller, Türkçe, devlet bilinci |
Okul örneği: Bilim şenliğinde görev alıp ekibine yön veren öğrenci Cesaretli (inisiyatif, liderlik); proje bitene kadar pes etmeyen öğrenci Üretken (azim ve sabır) ya da İradeli (hedefine bağlılık) özelliğini gösterir.
Bütüncül eğitim yaklaşımı öğrencinin gelişimini beş boyutta bir arada ele alır.
Aşağıdaki tablo gelişimin beş boyutunu ve her biri için okuldan bir örneği gösteriyor.
| Gelişim boyutu | Okulda örnek |
|---|---|
| Zihinsel | Düşünme, problem çözme |
| Sosyal | İletişim, iş birliği |
| Duygusal | Empati, sabır |
| Fiziksel | Spor, beslenme, uyku |
| Ahlaki | Değerleri yaşama |
Bu boyutları profil özellikleriyle eşleştirerek çalışabilirsin: Sağlıklı fiziksel, Merhametli duygusal, Sorgulayıcı zihinsel boyuta kolayca bağlanır. Bu eşleştirme bir çalışma tekniğidir; resmî bir sınıflama değildir.
A) Bilge
B) Merhametli
C) Sorgulayıcı
D) Estetik
E) Cesaretli
Cevap: E — Risk alma, inisiyatif kullanma ve liderlik Cesaretli özelliğinin bileşenleridir. Sorgulayıcı merak ve araştırmayla, Bilge özgür düşünme ve belagatle öne çıkar.
Karıştırılanlar: yan yana koy
Üç ayrı "değer listesi" sık karıştırılır. Aşağıdaki tablo bu üç listeyi yan yana koyuyor.
| Liste | Neler var? | Hangi bölümde geçer? |
|---|---|---|
| Medeniyet mirası (8 değer) | Adalet, hikmet, merhamet, iyilik ve diğerleri | Temel yaklaşım |
| Selim üçlüsü (3 kavram) | Aklıselim, kalbiselim, zevkiselim | Temel kavramlar |
| Çatı değerler (3 değer) | Adalet, saygı, sorumluluk | Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi |
Aşağıdaki tablo karışan iki "temel" terimi karşılaştırıyor.
| Terim | Anlamı | Nerede geçer? |
|---|---|---|
| Temel yaklaşım | Modelin felsefesi ve ilkeleri | Ortak Metin 1.1 bölümü |
| Temel kabuller | Öğrencinin bildiği kabul edilen ön bilgi | Öğrenme-öğretme yaşantıları |
A) Temel yaklaşım
B) Çatı değerler
C) Temel kabuller
D) Selim üçlüsü
E) Medeniyet mirası
Cevap: C — Temel kabuller, öğrencinin bildiği kabul edilen ön bilgidir; temel yaklaşım ise modelin felsefesi ve ilkeleridir.
Aşağıdaki tablo erdem ailesindeki üç kavramı ipucu kelimeleriyle gösteriyor.
| Kavram | İpucu |
|---|---|
| Yetkinlik | Bilgi ve beceri sahibi olma |
| Erdem | Ruhsal olgunluk, övülen nitelik |
| Bilgelik | Bilgi ile erdemin birleşimi |
Sayılar tablosu
Aşağıdaki tablo bu konudaki sayıları tek yerde topluyor.
| Kavram | Kaç tane? |
|---|---|
| Modelin temel bileşeni | 4 |
| Medeniyet mirası değeri | 8 |
| Selim kavramı | 3 |
| Gözetilen denge | 5 |
| Dezavantaj nedeni (inanç, kimlik, sosyoekonomik durum) | 3 |
| Ortak Metnin başvuru alanı | 6 |
| Profilin dayandığı kavram | 4 (üç bütünlük ve bir olgunluk) |
| Öğrenci profili özelliği | 10 |
| Programların hazırladığı kapı | 3 (meslek, yükseköğretim, hayat) |
Son tekrar: sınavdan önce bir daha bak
- Slogan Köklerden Geleceğe, nihai hedef yetkin ve erdemli insan.
- Beş denge: madde-mana, akıl-duygu, nefis-vicdan, insan-toplum, zaman-mekân (MANİZ).
- Eğitim hakkı herkes için ve hayat boyu; inanç, kimlik, sosyoekonomik durumdan doğan dezavantaja tedbir alınır.
- Değerler programların ruhunda; ayrı ders ya da ayrı unsur değil.
- Disiplinler arası yaklaşım esas; üstü ve ötesi gerektiğinde.
- Dayanak 1739 sayılı Kanun ve Temel İlkeler; hedef meslek, yükseköğretim ve hayat.
- Üç bütünlük (ontolojik, epistemolojik, zamansal) + bir olgunluk (aksiyolojik = Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi'nin temeli).
- On özellik alfabetik: Ahlaklı, Bilge, Cesaretli, Estetik, İradeli, Merhametli, Sağlıklı, Sorgulayıcı, Üretken, Vatansever.
- Aklıselim-kalbiselim-zevkiselim öğrenci profili özelliği değildir; medeniyetimizin üzerine inşa edildiği temel kavramlardır. Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi'nin çatı değerleri ise adalet, saygı ve sorumluluktur.
- Profil üç bütünlük ve bir olgunluktan oluşur: ontolojik, epistemolojik, zamansal "bütünlük"; aksiyolojik "olgunluk".
- Erdem ruhsal olgunluk ve ahlaken övülen niteliklerin bütünüdür; bilgelik bilgi ile erdemin birleşmesinden doğan olgunluktur.
- Düzenli egzersiz ve uyku beden sağlığına; irade, sorumluluk, disiplin ve merhamet ruh sağlığına aittir.
- Değerler programa eklenen ayrı bir unsur ya da ayrı bir ders saati değildir; programların ruhunda tabii şekilde yer alır.
- Esas alınan yaklaşım disiplinler arası yaklaşımdır; disiplinler üstü ve ötesi yalnız gerektiğinde kullanılır.
- Programlar 1739 sayılı Kanun’un genel amaçlarına ve Türk Millî Eğitiminin Temel İlkelerine dayanır; amaç öğrenciyi bir sınava değil mesleğe, yükseköğretime ve hayata hazırlamaktır.
- Eğitim hakkı zorunlu öğrenim çağıyla sınırlı değildir; hayat boyu erişilebilen temel haktır.
Hızlı tekrar
- Modelin sloganı: "Köklerden Geleceğe". Eğitimin bir ayağı geçmişe dayanır, diğeri geleceğe uzanır.
- Modelin bileşenleri: Temel yaklaşım, öğrenci profili, Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi ve Beceriler Çerçevesi.
- Medeniyet mirasının değerleri: Adalet, hikmet, merhamet, iyilik, doğruluk, çalışkanlık, faydalı olmak, güzellik.
- Medeniyet hedefi: Medeniyete uyumla yetinmeyip medeniyet kurucusu ve geliştiricisi nesiller yetiştirmek.
- Temel kavramlar: Aklıselim, kalbiselim, zevkiselim. Bunlar medeniyetimizin üzerine inşa edildiği kavramlardır.
- Beş denge: Madde-mana, akıl-duygu, nefis-vicdan, insan-toplum, zaman-mekân.
- Millî şahsiyet: Eğitim, bütün ideolojilerin üstünde millî bir şahsiyetin oluşumuna katkı sağlar.
- Eğitim hakkı: Herkesin hayat boyu erişebileceği temel haktır; fırsat eşitliği sağlanması amaçlanır.
- Dezavantaj nedenleri: İnanç, kimlik ya da sosyoekonomik durum. Bunlardan doğan dezavantajlar için tedbir alınır.
- Bilme ve sorumluluk: Birbirini bütünleyen iki temel kavramdır. Sorumluluk çevreye, topluma, insanlığa ve tüm kâinata uzanır.
- Değerlerin yeri: Ayrı bir unsur değildir; programların ruhunda tabii şekilde yer alır.
- Dil: Varlık dünyasına erişimin, düşünce oluşturmanın ve değer üretmenin temel aracıdır. Türkçe öğretimi temel politikadır.
- Disiplin yaklaşımı: Disiplinler arası yaklaşım esastır; gerektiğinde disiplinler üstü ve ötesi yaklaşımlar kullanılır.
- Esneklik: Programlar gerektiğinde yenilenen, güncellenen ve sadeleşen bir yapıdadır.
- Yasal dayanak: Programlar 1739 sayılı Kanun’un genel amaçları ve Türk Millî Eğitiminin Temel İlkelerine dayanır.
- Genel amaç: Programlar Türkiye Yeterlilikler Çerçevesi'ndeki yetkinlikleri kazandırmayı ve öğrenciyi bir mesleğe, yükseköğretime ve hayata hazırlamayı amaçlar.
- Ortak Metnin kullanım alanları: Program geliştirme, ders kitabı ve araçları, ölçme-değerlendirme, rehberlik, öğrenme ortamları, öğretmenin mesleki gelişimi.
- Nihai hedef: Yetkin ve erdemli insan yetiştirmektir.
- Yetkinlik ve erdem: Yetkinlik, bir alanda gerekli bilgi ve becerilere sahip olmaktır. Erdem, ruhsal olgunluk ve ahlaken övülen niteliklerin bütünüdür.
- Dört kavram: Ontolojik bütünlük (ruh-beden), epistemolojik bütünlük (bilgi-bilgelik), zamansal bütünlük (geçmişten geleceğe), aksiyolojik olgunluk (ahlaki bilinç ve estetik).
- Aksiyolojik olgunluk: Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi'nin temelidir; profilin birleştirici ve tamamlayıcı boyutudur.
- Bilgelik: Bilgi ile erdemin birleşmesiyle oluşan olgunluktur.
- On profil özelliği: Ahlaklı, Bilge, Cesaretli, Estetik, İradeli, Merhametli, Sağlıklı, Sorgulayıcı, Üretken, Vatansever.
- Öğrencinin potansiyeli: Her öğrenci Türk Millî Eğitiminin amaçlarına ulaşabilecek potansiyele sahiptir.