Osmanlı son dönemi ve I. Dünya Savaşı

T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük · ~30 dk · Ücretsiz

Konu testleri
Neden önemli? Millî Mücadele'nin bütün neden-sonuç zinciri bu dönemde kurulur: Balkan yenilgisi, I. Dünya Savaşı ve Mondros olmadan kongreleri, Misak-ı Millî'yi ve Lozan'ı anlayamazsın. 2021–2026'da bu alt konuda bilinen 4 soru var: 2021'de ÖSYM kitapçığında I. Dünya Savaşı'nın nedenleri (öncüllü), 2026'da aday bildirimlerine göre Balkan Savaşları, Mondros–Rauf Bey (Orbay) ve Tanzimat–Mekteb-i Mülkiye. 2026'dan itibaren İnkılap Tarihi 12 sorudur.
Bu derste
  • XX. yüzyıl başındaki fikir akımlarını temsilcileri ve amaçlarıyla ayırt edebilme
  • Trablusgarp ve Balkan Savaşları'nı antlaşmaları ve sonuçlarıyla açıklayabilme
  • I. Dünya Savaşı'nın nedenlerini ve Osmanlı cephelerini türlerine (taarruz, savunma, yardım) göre sınıflandırabilme
  • Gizli antlaşmaları, Wilson İlkeleri'ni ve Paris Barış Konferansı kararlarını ilişkilendirebilme
  • Mondros Ateşkes Antlaşması'nın imza sürecini ve kritik maddelerini (1, 5, 7, 10, 24) yorumlayabilme
  • Mondros sonrası cemiyetleri yararlı ve zararlı olarak sınıflandırabilme

Büyük resim: 1911'den 1918'e kronoloji

Bu konu bir "kayıp zinciri"dir: önce Kuzey Afrika, sonra Rumeli, en sonunda devletin kendisi elden gider. Tarihleri tek tek ezberleme; zinciri sırayla oku.

Aşağıdaki tablo 1911'den 1918'e kadar olayları tarihleriyle ve önemleriyle sıralıyor.

TarihOlayÖnemi
1911–1912Trablusgarp SavaşıKuzey Afrika'daki son toprak gider
18 Ekim 1912Uşi AntlaşmasıOnikiada geçici olarak İtalya'da
1912–1913Balkan SavaşlarıRumeli kaybı, Osmanlıcılık iflas
23 Ocak 1913Bâb-ı Âli Baskını (hükümet binasının basılması)İttihat ve Terakki iktidarı ele alır
Ekim 1914I. Dünya Savaşı'na girişYavuz ve Midilli zırhlıları Rus kıyılarını bombalar
18 Mart 1915Çanakkale deniz zaferiBoğazlar geçilemez
29 Nisan 1916Kut'ül-AmareIrak'ta İngilizler teslim olur
8 Ocak 1918Wilson İlkeleriAmerikan Başkanı'nın 14 maddelik barış ilkeleri; 12. madde Osmanlı ile ilgili
3 Mart 1918Brest-Litovsk Antlaşması (Rusya ile)Kars, Ardahan, Batum geri
30 Ekim 1918Mondros AteşkesiOsmanlı fiilen biter

İttihat ve Terakki: 1908'den sonra yönetimi elinde tutan parti (cemiyet). Fiilen biter: Devlet kâğıt üzerinde sürse de gerçekte yönetme gücünü kaybeder.

Sebep–sonuç zinciri:

⇒ Trablusgarp (1911): Osmanlı'nın zayıflığı görülür → Balkan Savaşları (1912–13): Rumeli kaybı, Türkçülük güçlenir → I. Dünya Savaşı (1914): kaybı geri alma umudu → Mondros (1918): ordu dağıtılır, işgaller başlar → Millî cemiyetler ve Kuvâ-yı Milliye

Akılda tut: Zinciri tek cümleyle hatırla: "Trablus gitti, Balkan gitti, Mondros'la ev de gitti." Her halka bir sonrakini doğurur: Balkan yenilgisi Türkçülüğü, Mondros ise millî cemiyetleri doğurdu.

XX. yüzyıl başında fikir akımları

Osmanlı aydınları "Devleti nasıl kurtarırız?" sorusuna farklı cevaplar verdi. Sınavda en çok akım–temsilci–yayın eşleştirmesi sorulur.

Aşağıdaki tablo beş fikir akımını temsilcileri ve istekleriyle karşılaştırıyor.

AkımTemsilci veya yayınNe istedi?
OsmanlıcılıkGenç Osmanlılar, Namık KemalTüm tebaa (din ve soy ayrımı olmadan bütün uyruklar) "Osmanlı milleti"
İslamcılıkMehmet Akif; Sırat-ı Müstakim, SebilürreşadMüslümanlar halife etrafında
TürkçülükYusuf Akçura, Ziya GökalpTürk milletini temel almak
BatıcılıkAbdullah Cevdet, İçtihat dergisiBatı'nın kültürü de alınsın
Adem-i merkeziyet (yerinden yönetim)Prens SabahattinYerel yönetime yetki, bireysel girişim
  • Yusuf Akçura "Üç Tarz-ı Siyaset"i 1904'te Kahire'de Türk gazetesinde yayımladı. Ziya Gökalp akımın kuramcısıdır.
  • Türkçülüğün araçları: Genç Kalemler (Selanik, 1911), Türk Yurdu dergisi (1911), Türk Ocakları (1912).
  • Hangi akım ne zaman çöktü? Osmanlıcılık Balkan Savaşları'nda, İslamcılık I. Dünya Savaşı'ndaki Arap isyanlarıyla etkisini yitirdi.
  • Ziya Gökalp'in formülü üç ayaklıdır: Türkleşmek, İslamlaşmak, muasırlaşmak (Türk kültürüne bağlanmak, İslam ümmetinden olmak, Batı uygarlığını almak).
  • Batıcılar da ikiye ayrılır: Abdullah Cevdet Batı'yı "gülüyle dikeniyle" bütünüyle almak ister; Celal Nuri yalnızca Batı'nın bilim ve tekniğini.

Aşağıdaki tablo her akımın hangi olayla zayıfladığını gösteriyor.

AkımHangi olayla zayıfladı?
OsmanlıcılıkBalkan Savaşları (gayrimüslimler ayrıldı)
İslamcılıkI. Dünya Savaşı'nda Arap isyanları
TürkçülükÇökmedi; Cumhuriyet milliyetçiliğine dönüştü
Akılda tut: Beş akımı sırayla hatırla: "Osman, İslam'ı Türk Batı'ya Adadı" → Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık, Adem-i merkeziyet.
Önemli: Prens Sabahattin'in cemiyeti Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti'dir. "Yerinden yönetim + bireysel girişim" görürsen cevap odur; Batıcılıkla karıştırma.

Bu akımların zemini Tanzimat'ta atıldı. Devlete yönetici yetiştirmek için Mekteb-i Mülkiye (1859) açıldı; Mülkiye, devlete kaymakam ve vali gibi mülki idareci yetiştiren okuldur.

Sınavda soruldu: Aşağıdakilerden hangisi 1859'da açılan ve devlete kaymakam, vali gibi mülki idareciler yetiştirmeyi amaçlayan okuldur?

A) Mekteb-i Harbiye

B) Mekteb-i Tıbbiye

C) Mekteb-i Mülkiye

D) Darülfünun

E) Mekteb-i Sultani

Cevap: C — Tanzimat'ın zemininde açılan Mekteb-i Mülkiye (1859), devlete kaymakam ve vali gibi mülki idareci yetiştiren okuldur.

Sınavda soruldu: ~2026 EKYS: Tanzimat dönemi ve Mekteb-i Mülkiye

Trablusgarp Savaşı (1911–1912)

İtalya sömürge elde etmek için 29 Eylül 1911'de savaş açtı. Osmanlı Trablusgarp'a ulaşamıyordu: donanma zayıftı, İngiltere de Mısır üzerinden geçişe izin vermedi.

Aşağıdaki tablo İtalya'nın Trablusgarp'a saldırma nedenlerini sıralıyor.

İtalya'nın saldırı nedeniAçıklama
Geç kurulan birlikSanayisine hammadde ve pazar arıyordu
YakınlıkTrablusgarp İtalya'nın karşı kıyısıydı
Büyük devletlerin onayıFransa, İngiltere, Rusya, Avusturya ses çıkarmadı
PrestijHabeşistan yenilgisini (1896) unutturmak
  • Enver Bey ve Mustafa Kemal gibi gönüllü subaylar yerel halkı örgütledi. Mustafa Kemal Tobruk ve Derne'de başarı kazandı; binbaşılığa yükseldi. Bu, onun sömürgeciliğe karşı ilk savaşıdır.
  • Savaşta tarihte ilk kez uçak askerî amaçla kullanıldı (İtalyanlar).
  • İtalya baskıyı artırmak için Rodos ve Onikiada'yı işgal etti.
  • Balkan Savaşı kapıdaydı; Osmanlı barışa yöneldi: Uşi (Ouchy) Antlaşması, 18 Ekim 1912.
  • Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya bırakıldı; Onikiada geçici olarak İtalya'da kaldı. Halifenin bölge Müslümanları üzerindeki dinî bağı sürdü.

Aşağıdaki tablo Onikiada'nın hangi antlaşmayla kimin elinde olduğunu gösteriyor.

AntlaşmaOnikiada'nın durumu
1912 UşiGeçici olarak İtalya'da
1915 Londra (gizli)İtalya'ya vaat edildi
1923 LozanKesin olarak İtalya'ya
Akılda tut: Uşi = "U"zaklardaki son toprak: Kuzey Afrika'nın son parçası gider, Onikiada "emanete" verilir.
Önemli: Uşi'de Onikiada geçici bırakıldı; kesin devir Lozan'dadır. "Uşi ile Onikiada kesin olarak İtalya'ya geçti" ifadesi yanlıştır. Bazı kitaplarda 15 Ekim yazar; o gün gizli ön metin imzalandı, resmî antlaşma 18 Ekim 1912'dir.

Balkan Savaşları (1912–1913)

Rusya'nın Panslavist (bütün Slavları Rusya önderliğinde birleştirme) politikasıyla Sırbistan, Bulgaristan, Yunanistan ve Karadağ Balkan Birliği'ni kurdu. Birinci savaşta herkes Osmanlı'ya, ikincisinde herkes Bulgaristan'a saldırdı.

Aşağıdaki tablo iki Balkan Savaşı'nı hedef, sonuç, antlaşma ve sınır bakımından karşılaştırıyor.

ÖlçütI. Balkan SavaşıII. Balkan Savaşı
HedefOsmanlıBulgaristan
Osmanlı için sonuçAğır yenilgiEdirne ve Kırklareli geri
AntlaşmaLondra (30 Mayıs 1913)Bükreş ve ikili antlaşmalar
SınırMidye–EnezMeriç (Bulgaristan ile)
  • I. Balkan Savaşı 8 Ekim 1912'de Karadağ'ın saldırısıyla başladı; Bulgarlar Çatalca'ya kadar geldi, İstanbul tehdit altına girdi.
  • Yenilginin nedenleri: ordunun siyasete karışması, eğitimli askerlerin savaş öncesi terhisi, donanmanın zayıflığı, Balkan devletlerinin birlikte hareket etmesi.
  • Denizde Rauf Bey (Orbay) Hamidiye kruvazörüyle başarı kazandı ("Hamidiye Kahramanı"); yine de Ege adaları Yunanlılara geçti.
  • Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti (28 Kasım 1912). Edirne'nin verileceği söylentisi üzerine Bâb-ı Âli Baskını (23 Ocak 1913) yapıldı.
  • Londra Antlaşması: Edirne kaybedildi, Girit'ten vazgeçildi, Ege adalarının durumu büyük devletlere bırakıldı.
  • Bükreş Antlaşması'nı (10 Ağustos 1913) Balkan devletleri kendi aralarında imzaladı. Osmanlı ikili antlaşmalar yaptı: İstanbul (29 Eylül 1913, Bulgaristan), Atina (14 Kasım 1913, Yunanistan), İstanbul (14 Mart 1914, Sırbistan).

Sonuçları:

  • Rumeli büyük ölçüde kaybedildi; Anadolu'ya yoğun göç yaşandı.
  • Osmanlıcılık iflas etti, Türkçülük güçlendi.
  • Ordunun siyasetten uzak tutulması gerektiği anlaşıldı (Mustafa Kemal'in sonraki tutumunun kökü).
Akılda tut: Okul benzetmesi: I. Balkan'da sınıfın tamamı tek öğrenciye (Osmanlı) saldırır; II. Balkan'da ganimeti paylaşamayan sınıf, en çok alan Bulgaristan'a döner. Osmanlı bu kavgadan Edirne'yi kurtarır.

Aşağıdaki tablo Osmanlı'nın Balkan Savaşları sonrası yaptığı üç ikili antlaşmayı karşılaştırıyor.

AntlaşmaKarşı tarafAkılda kalacak hüküm
İstanbul (29 Eylül 1913)BulgaristanEdirne–Kırklareli bizde, Meriç sınır
Atina (14 Kasım 1913)YunanistanYunanistan'daki Türklerin hakları; adalar büyük devletlere
İstanbul (14 Mart 1914)SırbistanSınır yok; yalnız Türklerin hakları
Önemli: Bükreş'i Osmanlı imzalamadı. Osmanlı'nın Bulgaristan'la yaptığı antlaşma 1913 İstanbul Antlaşması'dır (Edirne, Kırklareli, Dimetoka Osmanlı'da; Meriç sınır). Arnavutluk ise savaşlara katılmadı; I. Balkan sırasında bağımsızlığını ilan eden son Balkan devletidir.
Sınavda soruldu: II. Balkan Savaşı sonunda Osmanlı Devleti ile Bulgaristan arasında imzalanan antlaşmayla aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmiştir?

A) Midye–Enez çizgisi sınır kabul edilmiştir.

B) Edirne ve Kırklareli Osmanlı'da kalmış, Meriç sınır olmuştur.

C) Ege adaları kesin olarak Yunanistan'a bırakılmıştır.

D) Arnavutluk'un bağımsızlığı tanınmıştır.

E) Onikiada geçici olarak İtalya'ya bırakılmıştır.

Cevap: B — 29 Eylül 1913 İstanbul Antlaşması'yla Edirne geri alındı, Meriç sınır oldu. Midye–Enez 1913 Londra, Onikiada Uşi'dir.

Sınavda soruldu: ~2026 EKYS: Balkan Savaşları

I. Dünya Savaşı: nedenler ve Osmanlı cepheleri

Nedenler: Savaşın arkasında yıllardır biriken rekabet vardı; Saraybosna suikastı sadece kıvılcımdı.

Aşağıdaki tablo I. Dünya Savaşı'nın nedenlerini sıralıyor.

Savaşın nedeniAçıklama
Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilikÇok uluslu imparatorlukları sarstı, Balkanlarda bağımsızlık hareketleri
Sanayi İnkılabıHam madde ve pazar ihtiyacı sömürge yarışını doğurdu
Sömürgecilik yarışıHammadde ve pazar kavgası
İngiltere–Almanya rekabetiSanayi, ticaret ve donanma yarışı
Alsas-LorenFransa–Almanya toprak anlaşmazlığı
Panslavizm–PangermenizmSlavları birleştirme (Rusya) ile Almanları birleştirme (Almanya-Avusturya) çatışması
Bloklaşmaİtilaf ve İttifak grupları
Yakın nedenSaraybosna suikastı (28 Haziran 1914)

Bloklar: İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya; sonra İtalya, Amerika Birleşik Devletleri gibi) ve İttifak (Almanya, Avusturya-Macaristan; sonra Osmanlı, Bulgaristan). Osmanlı 2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli ittifak yaptı, Ekim 1914'te Yavuz ve Midilli'nin Rus kıyılarını bombalamasıyla fiilen savaşa girdi.

Osmanlı'nın savaşa girme nedenleri:

  • Kaybedilen toprakları geri almak.
  • Siyasi yalnızlıktan kurtulmak.
  • Almanya'nın kazanacağına inanmak.
  • Kapitülasyon ve borç baskısından kurtulmak.

Almanya'nın Osmanlı'dan beklentileri:

  • Savaşı Orta Doğu'ya kaydırıp Avrupa'da rahatlamak.
  • İngiliz sömürge yolunu (Süveyş) kesmek.
  • Boğazlarla Rusya'nın yardım yolunu kesmek.
  • Halifelikle sömürge Müslümanlarını ayaklandırmak.
  • Savaş başında Osmanlı tarafsızlığını ilan etti, seferberlik yaptı ve kapitülasyonları tek taraflı kaldırdı (Eylül 1914; en sert tepki müttefik Almanya ve Avusturya'dan geldi).
  • İngilizlerden kaçan Goeben ve Breslau gemileri satın alınmış gösterilip Yavuz ve Midilli adını aldı.

Aşağıdaki tablo Osmanlı cephelerini türlerine göre ayırıyor.

Cephe türüCephelerNot
TaarruzKafkas, KanalSarıkamış faciası; Kanal başarısız
SavunmaÇanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-YemenKut'ül-Amare zaferi
YardımGaliçya, Makedonya, RomanyaMüttefiklere asker
  • Kafkas: Enver Paşa; Sarıkamış (Aralık 1914–Ocak 1915). Mustafa Kemal 1916'da Muş ve Bitlis'i geri aldı.
  • Kanal: Cemal Paşa; amaç İngiltere'nin sömürge yolunu kesmekti.
  • Çanakkale: 18 Mart 1915 deniz zaferi, 25 Nisan kara çıkarmaları. Mustafa Kemal Arıburnu, Conkbayırı, Anafartalar. Sonuç: Rusya'ya yardım ulaşamadı (Bolşevik İhtilali kolaylaştı), savaş uzadı, Bulgaristan İttifak'a katıldı.
  • Irak: Kut'ül-Amare (29 Nisan 1916, Halil Paşa; General Townshend teslim). Bağdat 1917'de kaybedildi.
  • Hicaz-Yemen: Şerif Hüseyin İngilizlerle anlaşıp isyan etti (1916). Fahrettin Paşa Medine'yi Mondros'tan sonra da savundu.
  • Suriye-Filistin: Mustafa Kemal 7. Ordu ile çekilmeyi düzenledi. Halep kuzeyinde durdurulan hat, Misak-ı Millî'nin güney sınırına temel oldu.
  • Bolşevik İhtilali sonrası Brest-Litovsk (3 Mart 1918): Kars, Ardahan, Batum (Elviye-i Selâse) Osmanlı'ya.
  • Bulgaristan'ın 29 Eylül 1918 ateşkesi, Almanya ile kara bağlantısını kesti; Osmanlı ateşkes istemeye yöneldi.

Aşağıdaki tablo cephelerin öne çıkan özelliklerini gösteriyor.

ÖzellikCephe
Osmanlı'nın açtığı ilk taarruz cephesiKafkas
İlk kapanan cepheKanal
İstanbul'u doğrudan tehdit eden cepheÇanakkale
Ülke toprakları dışında savaşılan cephelerGaliçya, Makedonya, Romanya
Mustafa Kemal'in savaştığı son cepheSuriye-Filistin
  • Mustafa Kemal Çanakkale'de albaydı, savaştan sonra generalliğe (paşa) yükseldi. "Ben size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum" sözü buradadır.
  • Mondros sonrası Mustafa Kemal'in orduyu Anadolu'ya çekip teslimini önlemesi, Kurtuluş Savaşı'nın askerî çekirdeğini korudu.
Akılda tut: Cepheleri iki kodla tut: Taarruz "KK" (Kafkas–Kanal: saldıran iki K). Savunma "Çocuk Irmakta Su Hortumu Yuttu" → Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz, Yemen. Kalan üçü yardım: Ga-Ma-Ro (Galiçya, Makedonya, Romanya).
Sınavda soruldu: 2021 EKYS: I. Dünya Savaşı'nın nedenleri öncüllü soruldu. Fransız İhtilali (milliyetçilik) ve Sanayi İnkılabı (sömürgecilik) savaşın uzak nedenleri sayıldı; Bolşevik İhtilali (1917) savaşın içinde olduğu için neden sayılmadı.
Önemli: Nedeni sorulan bir olayda tarih sınamasını yap: Bolşevik İhtilali (1917), Brest-Litovsk (1918), Wilson İlkeleri (1918) savaş sürerken olmuştur; nedeni değil, savaşın içindeki gelişmelerdir.
Sınavda soruldu: Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'nda açtığı cephelerden hangisi hem bir taarruz cephesidir hem de Mustafa Kemal'in 1916'da Muş ve Bitlis'i geri aldığı cephedir?

A) Kanal

B) Irak

C) Kafkas

D) Çanakkale

E) Galiçya

Cevap: C — Kafkas taarruz cephesidir; Mustafa Kemal 1916'da Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri aldı. Kanal da taarruzdur ama Muş–Bitlis ile ilgisi yoktur.

Sınavda soruldu: 2021 EKYS: I. Dünya Savaşı'nın nedenleri (öncüllü)

Gizli antlaşmalar, Wilson İlkeleri ve Paris Barış Konferansı

İtilaf devletleri savaş sürerken Osmanlı'yı "masada paylaştı". Bu gizli antlaşmaları Bolşevikler açıkladı.

Aşağıdaki tablo İtilaf'ın savaş sırasında yaptığı gizli paylaşım antlaşmalarını gösteriyor.

AntlaşmaKim ne aldı?
İstanbul (1915)İstanbul ve Boğazlar Rusya'ya
Londra (26 Nisan 1915)Onikiada, Antalya İtalya'ya
Sykes-Picot (1916)Irak İngiltere'ye; Suriye, Adana Fransa'ya
St. Jean de Maurienne (1917)İzmir İtalya'ya; uygulanmadı
McMahon yazışmaları (1915–1916)Şerif Hüseyin'e bağımsız Arap devleti vaadi
  • İlk gizli antlaşma İstanbul (Boğazlar) Antlaşması'dır: Çanakkale saldırısından kuşkulanan Rusya'yı İtilaf'ta tutmak için yapıldı.
  • St. Jean de Maurienne'e Rusya onay vermedi. İzmir'in sonra Yunanistan'a verilmesi İtilaf içinde çıkar çatışması yarattı (İtalya küstü).
  • Wilson İlkeleri (8 Ocak 1918): 14 madde; gizli diplomasiye son, milletlerin kendi geleceğini belirlemesi, Milletler Cemiyeti. 12. madde: Osmanlı'nın Türk kesimlerine egemenlik güvencesi, diğer milletlere özerk gelişme, Boğazların uluslararası güvenceyle açık tutulması.
  • Wilson'un ilkelerinden fiilen uygulanan tek büyük hüküm Milletler Cemiyeti'nin kurulmasıdır. Bu ilke hem işgallerin haksızlığına hem de Millî Mücadele'nin haklılığına dayanak oldu.

Aşağıdaki tablo savaşı sona erdiren ateşkesleri sırasıyla gösteriyor.

AteşkesHangi devlet?Tarih
SelanikBulgaristan29 Eylül 1918
MondrosOsmanlı30 Ekim 1918
Villa GiustiAvusturya-Macaristan3 Kasım 1918
RethondesAlmanya11 Kasım 1918
Akılda tut: Ateşkes sırası "Bulgar önce, Alman en son": Selanik → Mondros → Villa Giusti → Rethondes ("Sabah Masada Veda Reçeli"). Bulgaristan'ın çekilmesi Almanya ile kara yolunu kestiği için Osmanlı'yı ateşkese itti.
  • Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919): Yenilenler masaya çağrılmadı. Milletler Cemiyeti (uluslararası barış örgütü) ve manda sistemi (yenilenlerin topraklarının "bağımsızlığa hazırlık" adıyla büyük devletlerce yönetilmesi) kabul edildi; İzmir'in Yunanistan'a verilmesi kararlaştırıldı.

Aşağıdaki tablo yenilen devletlerle yapılan barış antlaşmalarını gösteriyor.

Yenilen devletAntlaşmaTarih
AlmanyaVersay28 Haziran 1919
AvusturyaSaint-Germain10 Eylül 1919
BulgaristanNeuilly27 Kasım 1919
MacaristanTrianon4 Haziran 1920
OsmanlıSevr (uygulanmadı, yerini Lozan aldı)10 Ağustos 1920
  • Paris'te İtalya, Fiume anlaşmazlığı yüzünden konferanstan geçici olarak çekilince İngiltere, güçlü bir İtalya'yı Batı Anadolu'da istemediği için İzmir'in Yunanistan'a verilmesini sağladı. Bu karar İtilaf içindeki çatlağı büyüttü.
Akılda tut: Paris antlaşmalarını kodla: "VeSaNe TriSe" → Versay, Saint-Germain, Neuilly, Trianon, Sevr. Sırayla Almanya, Avusturya, Bulgaristan, Macaristan, Osmanlı.
Önemli: İki Londra var: 1913 Londra Balkan barışıdır (Midye–Enez); 1915 Londra gizli paylaşımdır (İtalya'ya Antalya). Tarihe bakmadan cevaplama.

Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)

Ahmet İzzet Paşa hükümeti ateşkes istedi. Görüşmeler Limni adasındaki Mondros limanında, İngiliz Agamemnon zırhlısında yapıldı.

Neden ateşkes istendi?

  • Bulgaristan çekilince Almanya ile kara bağlantısı kesildi.
  • Suriye-Filistin ve Irak'ta cepheler çöktü; savaşacak güç kalmadı.
  • Wilson İlkeleri "Türk bölgeleri korunur" umudu verdi.
  • Savaşı yöneten Talat Paşa hükümeti çekildi; yerine ateşkes isteyen Ahmet İzzet Paşa hükümeti geldi.

Aşağıdaki tablo Mondros görüşmelerine katılan tarafları ve temsilcileri gösteriyor.

TarafTemsilci
Osmanlı (başkan)Bahriye Nazırı (Denizcilik Bakanı) Rauf Bey (Orbay)
Osmanlı (üyeler)Reşat Hikmet Bey, Kurmay Yarbay Sadullah Bey
İtilafİngiliz Amiral Calthorpe

Antlaşma 25 maddedir. Sınavda beş madde döner:

MaddeHükümSonuç
1Boğazlar açılır, istihkâmlar (tabya, kale gibi savunma yapıları) işgalİstanbul savunmasız
5Ordu terhis edilirSilahsız devlet
7Güvenliği tehdit eden her stratejik nokta işgalMusul ve tüm işgaller
10Toros tünelleri işgalUlaşım İtilaf'ta
24Vilâyât-ı Sitte'de (altı doğu ilinde) karışıklıkta işgalErmeni devleti zemini
  • Vilâyât-ı Sitte: Erzurum, Van, Bitlis, Harput (Elazığ), Diyarbakır, Sivas.
  • Önemi: Osmanlı fiilen sona erdi. 7. maddeyle Musul (Kasım 1918) başta olmak üzere işgaller başladı; İtilaf donanması 13 Kasım 1918'de İstanbul'a girdi.
  • Mustafa Kemal, Yıldırım Orduları Grubu komutanı olarak İskenderun'a çıkarma girişimine direnilmesini istedi ve ateşkesin uygulanışını eleştirdi.
  • Talat, Enver ve Cemal Paşalar 1–2 Kasım 1918 gecesi yurt dışına çıktı.
Akılda tut: Beş maddeyi sırayla: "Boğazı aç (1), askeri dağıt (5), her yere gir (7), Toros'u tut (10), altı vilayete göz dik (24)." Vilâyât-ı Sitte için: "SEVDİ Bİ HA(nım)" → Sivas, Erzurum, Van, Diyarbakır, Bitlis, Harput.
Önemli: Mondros'u Sadrazam (başbakan) değil, Bahriye Nazırı Rauf Bey imzaladı; hükümet Ahmet İzzet Paşa hükümetidir. 7. madde genel işgal hakkıdır; 24. madde yalnızca altı vilayete özgüdür.

Mondros'un ağır olmasının ardında gizli antlaşmalar vardı: İtilaf, Wilson İlkeleri'ne açıkça aykırı düşmeden paylaşımı uygulamak için bu iki hükmü koydu. Rauf Bey ateşkes nedeniyle sonraki yıllarda eleştirildi.

Sınavda soruldu: Mondros Ateşkes Antlaşması'nın aşağıdaki maddelerinden hangisi, İtilaf Devletleri'ne Anadolu'nun herhangi bir yerini işgal etme olanağı vererek Musul'un işgaline dayanak olmuştur?

A) Boğazların açılması

B) Ordunun terhis edilmesi

C) Güvenliği tehdit eden durumda stratejik noktaların işgali

D) Toros tünellerinin işgali

E) Vilâyât-ı Sitte'de karışıklık çıkarsa işgal

Cevap: C — 7. madde genel işgal hakkıdır; Musul (Kasım 1918) bununla işgal edildi. E seçeneği 24. maddedir ve yalnızca altı doğu ili içindir.

Sınavda soruldu: ~2026 EKYS: Rauf Bey (Orbay) ve Mondros Ateşkesi

Mondros sonrası cemiyetler: zararlı ve yararlı

Mondros sonrası iki tür örgütlenme oldu: devleti parçalamak ya da yabancı himayesine sokmak isteyen zararlılar, bölgesini savunmak isteyen yararlılar (millî cemiyetler).

Aşağıdaki tablo Mondros sonrası kurulan zararlı cemiyetleri kuranlarla ve amaçlarıyla gösteriyor.

Zararlı cemiyetKim kurdu?Amacı
Mavri MiraRum Patrikhanesi (İstanbul)Bizans'ı canlandırmak
Pontus Rum CemiyetiKaradeniz RumlarıKaradeniz'de Rum devleti
Etnik-i EteryaYunanistan merkezliMegali İdea ("Büyük Yunanistan" ülküsü)
Taşnak, HınçakErmenilerDoğu'da Ermeni devleti
Alliance IsraéliteYahudilerAzınlık örgütlenmesi
İngiliz Muhipler (İngiliz dostları)Türk ve Müslümanlarİngiliz himayesi (koruması altına girmek)
Wilson PrensipleriTürk aydınlarıAmerikan mandası
Kürt Teâlî, Teâlî-i İslamMüslüman gruplarAyrılık veya saltanat yanlılığı
Sulh ve Selamet-i OsmaniyeSaltanat yanlılarıKurtuluş padişaha bağlılıkla
Hürriyet ve İtilaf Fırkasıİttihat karşıtı partiMillî Mücadele'ye karşı cephe
  • Pontus Rum Cemiyeti Merzifon'daki Amerikan Koleji'nde kuruldu; Mustafa Kemal'in Samsun'a gönderilme gerekçesi bu cemiyetin olaylarıdır.

Aşağıdaki tablo yararlı (millî) cemiyetleri merkezleriyle gösteriyor.

Yararlı cemiyetMerkez
Trakya-PaşaeliEdirne (1 Aralık 1918)
Vilâyât-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukukİstanbul (Aralık 1918)
Kilikyalılarİstanbul'da kuruldu; Adana ve çevresini savunur
Trabzon Muhafaza-i HukukTrabzon
Kars İslam ŞurasıKars
İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyetiİzmir (Aralık 1918)
Redd-i İlhak Cemiyetiİzmir (Mayıs 1919)
Millî Kongreİstanbul (basın-yayın yoluyla)

Redd-i İlhak, İzmir'in Yunanistan'a bağlanmasını (ilhakını) reddetme demektir.

  • Millî Kongre Cemiyeti (29 Kasım 1918, Doktor Esat Işık öncülüğünde) bölgesel değil ulusal ölçekte çalışmayı amaçladı; Türk haklarını basın-yayın yoluyla dünyaya duyurmaya çalıştı.
  • Yararlı cemiyetlerin ortak özellikleri: Mondros'a ilk tepki, bölgesel, önce basın-yayın sonra silahlı direniş, İstanbul Hükümeti'ne ne bağlı ne karşı, birleştirici bir liderden yoksun.

Aşağıdaki tablo işgalci devletleri başlıca işgal yerleriyle gösteriyor.

İşgalciBaşlıca işgal yerleri
İngiltereMusul (ilk işgal, Kasım 1918), Çanakkale, Samsun, Merzifon, Antep, Maraş, Urfa
FransaAdana, Mersin, Osmaniye, Dörtyol; 1919 sonunda Antep, Maraş, Urfa'yı İngilizlerden devraldı
İtalyaAntalya, Konya, Kuşadası, Fethiye, Bodrum, Marmaris
Yunanistanİzmir (15 Mayıs 1919) ve Batı Anadolu
  • İşgallere ilk silahlı karşılık Dörtyol'da Fransızlara (19 Aralık 1918), Batı'da ilk direniş Ayvalık'ta Yunanlılara Ali Bey (Çetinkaya) komutasında verildi.
Akılda tut: Azınlık zararlılarını "MAPETH" ile hatırla: Mavri Mira, Alliance, Pontus, Etnik-i Eterya, Taşnak-Hınçak. Yararlıların ortak adı "Müdafaa-i Hukuk" = hakları savunma; ortak zayıflıkları bölgesel olmaları.
Önemli: Vilâyât-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti İstanbul'da kuruldu; Erzurum'daki şubesi Erzurum Kongresi'ni topladı. Bütün yararlı cemiyetler Sivas Kongresi'nde tek çatıda birleştirildi.
Sınavda soruldu: 2025 EKYS: Millî Mücadele'nin altyapısını oluşturan gelişmeler öncüllü soruldu. Doğru cevap millî cemiyetler ve Kuvâ-yı Milliyeydi; nasihat heyetleri katkı sağlayanlar arasında sayılmadı, çünkü bu heyetleri padişah halkı İtilaf'a karşı yatıştırmak için gönderdi. Ayrıntı "Hazırlık Dönemi" anlatımında.
Sınavda soruldu: Mondros sonrasında kurulan aşağıdaki cemiyetlerden hangisi, ülkenin kurtuluşunu bir büyük devletin himayesinde gördüğü için Millî Mücadele'ye zarar veren cemiyetler arasında yer alır?

A) Trakya-Paşaeli Cemiyeti

B) Kilikyalılar Cemiyeti

C) Redd-i İlhak Cemiyeti

D) İngiliz Muhipler Cemiyeti

E) Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti

Cevap: D — İngiliz Muhipler İngiliz himayesini savundu. Diğerleri bölgelerini savunan millî (yararlı) cemiyetlerdir.

Sınavda soruldu: 2025 EKYS: millî cemiyetler ve Kuvâ-yı Milliye (nasihat heyetleri katkı sağlamadı)

Karıştırılanlar karşılaştırması

Sınavdaki tuzakların çoğu aynı adı taşıyan ya da yakın tarihli olayları karıştırmana dayanır.

Aşağıdaki tablo birbirine karışan olayları, doğrularını ve ayırt edici ipuçlarını gösteriyor.

KarıştırılanDoğrusuAyırt edici ipucu
1913 Londra / 1915 LondraBalkan barışı / gizli paylaşımMidye–Enez mi, Antalya mı?
1913 İstanbul / 1915 İstanbulBulgaristan barışı / Rusya'ya BoğazlarBarış mı, gizli mi?
Uşi / Lozan (Onikiada)Geçici / kesin"Kesin" görürsen Lozan
Mondros 7 / Mondros 24Genel işgal / altı vilayetMusul = 7
Bükreş / İstanbul 1913Balkan devletleri / Osmanlı–BulgarOsmanlı Bükreş'te yok
Taarruz / savunma cephesiKafkas, Kanal / Çanakkale, IrakSaldıran iki K
Brest-Litovsk / MondrosKazanç (1918 Mart) / teslim (1918 Ekim)Aynı yıl, zıt sonuç
Akılda tut: Tek kural: aynı ad iki kez geçiyorsa yıla bak. 1913 hep Balkan, 1915 hep gizli paylaşım.

Son tekrar: sınavdan önce bir daha bak

  • Üç Tarz-ı Siyaset: Yusuf Akçura, 1904, Kahire'de Türk gazetesi.
  • Uşi (1912): Trablusgarp İtalya'ya, Onikiada geçici.
  • Londra (1913): Midye–Enez; İstanbul (1913): Edirne geri, Meriç sınır.
  • Balkan Savaşları: Osmanlıcılık iflas, Türkçülük güçlendi, Anadolu'ya göç.
  • I. Dünya Savaşı yakın nedeni: Saraybosna suikastı. Taarruz cepheleri: Kafkas ve Kanal.
  • Wilson İlkeleri: Türk kesimlerine egemenlik güvencesi.
  • Mondros: 30 Ekim 1918, Rauf Bey–Calthorpe, Agamemnon; Musul işgali ve Vilâyât-ı Sitte hükmü.
  • Millî cemiyetler bölgesel; Sivas'ta birleşti. Mavri Mira = Rum Patrikhanesi.
Sık karıştırılanlar
  • Uşi Antlaşması Onikiada'yı İtalya'ya geçici bırakır; kesin devir Lozan iledir.
  • 1913 Londra (Balkan; Midye–Enez) ile 1915 Londra (gizli; İtalya'ya Antalya) farklıdır.
  • Bükreş Antlaşması'nı Osmanlı imzalamamıştır; Osmanlı'nın Bulgaristan'la yaptığı antlaşma 1913 İstanbul Antlaşması'dır.
  • Kafkas ve Kanal taarruz; Çanakkale ve Irak savunma cepheleridir.
  • Mondros'u Sadrazam değil Bahriye Nazırı Rauf Bey imzalamıştır; hükümet Ahmet İzzet Paşa hükümetidir.
  • Mondros 7. madde genel işgal hakkıdır (Musul); 24. madde Vilâyât-ı Sitte'ye özgüdür (Ermeni devleti hedefi).
  • St. Jean de Maurienne Rusya'nın onayı alınamadığı için uygulanmamıştır; İzmir sonra Yunanistan'a verilmiştir.
  • Vilâyât-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti İstanbul'da kurulmuştur; Erzurum'daki onun şubesidir.

Hızlı tekrar

  • Üç Tarz-ı Siyaset: Yusuf Akçura, 1904, Kahire'de Türk gazetesi.
  • Türkçülüğün kuramcısı: Ziya Gökalp; yayınlar Genç Kalemler (1911), Türk Yurdu (1911); örgüt Türk Ocakları (1912).
  • Adem-i merkeziyet ve teşebbüs-i şahsi: Prens Sabahattin.
  • Mekteb-i Mülkiye: 1859, Tanzimat döneminde kaymakam ve vali gibi mülki idareci yetiştirmek için açıldı.
  • Trablusgarp Savaşı: 1911'de İtalya'nın saldırısıyla başladı; Mustafa Kemal Tobruk ve Derne'de savaştı.
  • Uşi Antlaşması: 18 Ekim 1912; Trablusgarp İtalya'ya, Onikiada geçici olarak İtalya'da.
  • Londra Antlaşması (1913): Midye–Enez sınırı; Edirne ve Girit kaybedildi.
  • Edirne'nin geri alınması: II. Balkan Savaşı (1913); Bulgaristan ile İstanbul Antlaşması (29 Eylül 1913), Meriç sınır.
  • Balkan Savaşları'nın fikrî sonucu: Osmanlıcılık iflas etti, Türkçülük güçlendi.
  • Taarruz cepheleri: Kafkas ve Kanal.
  • Kut'ül-Amare zaferi: Irak Cephesi, 29 Nisan 1916, Halil Paşa.
  • Çanakkale sonuçları: Rusya'ya yardım ulaşmadı, savaş uzadı, Bulgaristan İttifak'a katıldı.
  • Brest-Litovsk: 3 Mart 1918; Kars, Ardahan, Batum Osmanlı'ya bırakıldı.
  • Londra Antlaşması (1915): Gizli; İtalya'ya Onikiada ve Antalya çevresi.
  • St. Jean de Maurienne (1917): İzmir İtalya'ya; Rusya onayı yok, uygulanmadı.
  • Wilson İlkeleri: 8 Ocak 1918, 14 madde; Osmanlı'nın Türk kesimlerine egemenlik güvencesi.
  • Paris Barış Konferansı: 18 Ocak 1919; Milletler Cemiyeti ve manda sistemi, İzmir Yunanistan'a.
  • Mondros tarihi ve yeri: 30 Ekim 1918, Limni adası Mondros limanı, Agamemnon zırhlısı.
  • Mondros Osmanlı heyeti: Bahriye Nazırı Rauf Bey (Orbay), Reşat Hikmet Bey, Sadullah Bey; karşı taraf Amiral Calthorpe.
  • Mondros genel işgal hakkı: Güvenliği tehdit eden durumda herhangi bir stratejik noktanın işgali (Musul).
  • Mondros, Vilâyât-ı Sitte'de karışıklıkta işgal; Ermeni devleti zemini.
  • Mavri Mira: Rum Patrikhanesi, İstanbul; Bizans'ı canlandırma.
  • I. Dünya Savaşı'nın uzak nedenleri: Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik, Sanayi İnkılabı ve sömürge yarışı; yakın neden Saraybosna suikastı.
  • Vilâyât-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: İstanbul'da kuruldu; Erzurum şubesi Erzurum Kongresi'ni düzenledi.
Konu testleri