- XX. yüzyıl başındaki fikir akımlarını temsilcileri ve amaçlarıyla ayırt edebilme
- Trablusgarp ve Balkan Savaşları'nı antlaşmaları ve sonuçlarıyla açıklayabilme
- I. Dünya Savaşı'nın nedenlerini ve Osmanlı cephelerini türlerine (taarruz, savunma, yardım) göre sınıflandırabilme
- Gizli antlaşmaları, Wilson İlkeleri'ni ve Paris Barış Konferansı kararlarını ilişkilendirebilme
- Mondros Ateşkes Antlaşması'nın imza sürecini ve kritik maddelerini (1, 5, 7, 10, 24) yorumlayabilme
- Mondros sonrası cemiyetleri yararlı ve zararlı olarak sınıflandırabilme
Büyük resim: 1911'den 1918'e kronoloji
Bu konu bir "kayıp zinciri"dir: önce Kuzey Afrika, sonra Rumeli, en sonunda devletin kendisi elden gider. Tarihleri tek tek ezberleme; zinciri sırayla oku.
Aşağıdaki tablo 1911'den 1918'e kadar olayları tarihleriyle ve önemleriyle sıralıyor.
| Tarih | Olay | Önemi |
|---|---|---|
| 1911–1912 | Trablusgarp Savaşı | Kuzey Afrika'daki son toprak gider |
| 18 Ekim 1912 | Uşi Antlaşması | Onikiada geçici olarak İtalya'da |
| 1912–1913 | Balkan Savaşları | Rumeli kaybı, Osmanlıcılık iflas |
| 23 Ocak 1913 | Bâb-ı Âli Baskını (hükümet binasının basılması) | İttihat ve Terakki iktidarı ele alır |
| Ekim 1914 | I. Dünya Savaşı'na giriş | Yavuz ve Midilli zırhlıları Rus kıyılarını bombalar |
| 18 Mart 1915 | Çanakkale deniz zaferi | Boğazlar geçilemez |
| 29 Nisan 1916 | Kut'ül-Amare | Irak'ta İngilizler teslim olur |
| 8 Ocak 1918 | Wilson İlkeleri | Amerikan Başkanı'nın 14 maddelik barış ilkeleri; 12. madde Osmanlı ile ilgili |
| 3 Mart 1918 | Brest-Litovsk Antlaşması (Rusya ile) | Kars, Ardahan, Batum geri |
| 30 Ekim 1918 | Mondros Ateşkesi | Osmanlı fiilen biter |
İttihat ve Terakki: 1908'den sonra yönetimi elinde tutan parti (cemiyet). Fiilen biter: Devlet kâğıt üzerinde sürse de gerçekte yönetme gücünü kaybeder.
Sebep–sonuç zinciri:
⇒ Trablusgarp (1911): Osmanlı'nın zayıflığı görülür → Balkan Savaşları (1912–13): Rumeli kaybı, Türkçülük güçlenir → I. Dünya Savaşı (1914): kaybı geri alma umudu → Mondros (1918): ordu dağıtılır, işgaller başlar → Millî cemiyetler ve Kuvâ-yı Milliye
XX. yüzyıl başında fikir akımları
Osmanlı aydınları "Devleti nasıl kurtarırız?" sorusuna farklı cevaplar verdi. Sınavda en çok akım–temsilci–yayın eşleştirmesi sorulur.
Aşağıdaki tablo beş fikir akımını temsilcileri ve istekleriyle karşılaştırıyor.
| Akım | Temsilci veya yayın | Ne istedi? |
|---|---|---|
| Osmanlıcılık | Genç Osmanlılar, Namık Kemal | Tüm tebaa (din ve soy ayrımı olmadan bütün uyruklar) "Osmanlı milleti" |
| İslamcılık | Mehmet Akif; Sırat-ı Müstakim, Sebilürreşad | Müslümanlar halife etrafında |
| Türkçülük | Yusuf Akçura, Ziya Gökalp | Türk milletini temel almak |
| Batıcılık | Abdullah Cevdet, İçtihat dergisi | Batı'nın kültürü de alınsın |
| Adem-i merkeziyet (yerinden yönetim) | Prens Sabahattin | Yerel yönetime yetki, bireysel girişim |
- Yusuf Akçura "Üç Tarz-ı Siyaset"i 1904'te Kahire'de Türk gazetesinde yayımladı. Ziya Gökalp akımın kuramcısıdır.
- Türkçülüğün araçları: Genç Kalemler (Selanik, 1911), Türk Yurdu dergisi (1911), Türk Ocakları (1912).
- Hangi akım ne zaman çöktü? Osmanlıcılık Balkan Savaşları'nda, İslamcılık I. Dünya Savaşı'ndaki Arap isyanlarıyla etkisini yitirdi.
- Ziya Gökalp'in formülü üç ayaklıdır: Türkleşmek, İslamlaşmak, muasırlaşmak (Türk kültürüne bağlanmak, İslam ümmetinden olmak, Batı uygarlığını almak).
- Batıcılar da ikiye ayrılır: Abdullah Cevdet Batı'yı "gülüyle dikeniyle" bütünüyle almak ister; Celal Nuri yalnızca Batı'nın bilim ve tekniğini.
Aşağıdaki tablo her akımın hangi olayla zayıfladığını gösteriyor.
| Akım | Hangi olayla zayıfladı? |
|---|---|
| Osmanlıcılık | Balkan Savaşları (gayrimüslimler ayrıldı) |
| İslamcılık | I. Dünya Savaşı'nda Arap isyanları |
| Türkçülük | Çökmedi; Cumhuriyet milliyetçiliğine dönüştü |
Bu akımların zemini Tanzimat'ta atıldı. Devlete yönetici yetiştirmek için Mekteb-i Mülkiye (1859) açıldı; Mülkiye, devlete kaymakam ve vali gibi mülki idareci yetiştiren okuldur.
A) Mekteb-i Harbiye
B) Mekteb-i Tıbbiye
C) Mekteb-i Mülkiye
D) Darülfünun
E) Mekteb-i Sultani
Cevap: C — Tanzimat'ın zemininde açılan Mekteb-i Mülkiye (1859), devlete kaymakam ve vali gibi mülki idareci yetiştiren okuldur.
Trablusgarp Savaşı (1911–1912)
İtalya sömürge elde etmek için 29 Eylül 1911'de savaş açtı. Osmanlı Trablusgarp'a ulaşamıyordu: donanma zayıftı, İngiltere de Mısır üzerinden geçişe izin vermedi.
Aşağıdaki tablo İtalya'nın Trablusgarp'a saldırma nedenlerini sıralıyor.
| İtalya'nın saldırı nedeni | Açıklama |
|---|---|
| Geç kurulan birlik | Sanayisine hammadde ve pazar arıyordu |
| Yakınlık | Trablusgarp İtalya'nın karşı kıyısıydı |
| Büyük devletlerin onayı | Fransa, İngiltere, Rusya, Avusturya ses çıkarmadı |
| Prestij | Habeşistan yenilgisini (1896) unutturmak |
- Enver Bey ve Mustafa Kemal gibi gönüllü subaylar yerel halkı örgütledi. Mustafa Kemal Tobruk ve Derne'de başarı kazandı; binbaşılığa yükseldi. Bu, onun sömürgeciliğe karşı ilk savaşıdır.
- Savaşta tarihte ilk kez uçak askerî amaçla kullanıldı (İtalyanlar).
- İtalya baskıyı artırmak için Rodos ve Onikiada'yı işgal etti.
- Balkan Savaşı kapıdaydı; Osmanlı barışa yöneldi: Uşi (Ouchy) Antlaşması, 18 Ekim 1912.
- Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya bırakıldı; Onikiada geçici olarak İtalya'da kaldı. Halifenin bölge Müslümanları üzerindeki dinî bağı sürdü.
Aşağıdaki tablo Onikiada'nın hangi antlaşmayla kimin elinde olduğunu gösteriyor.
| Antlaşma | Onikiada'nın durumu |
|---|---|
| 1912 Uşi | Geçici olarak İtalya'da |
| 1915 Londra (gizli) | İtalya'ya vaat edildi |
| 1923 Lozan | Kesin olarak İtalya'ya |
Balkan Savaşları (1912–1913)
Rusya'nın Panslavist (bütün Slavları Rusya önderliğinde birleştirme) politikasıyla Sırbistan, Bulgaristan, Yunanistan ve Karadağ Balkan Birliği'ni kurdu. Birinci savaşta herkes Osmanlı'ya, ikincisinde herkes Bulgaristan'a saldırdı.
Aşağıdaki tablo iki Balkan Savaşı'nı hedef, sonuç, antlaşma ve sınır bakımından karşılaştırıyor.
| Ölçüt | I. Balkan Savaşı | II. Balkan Savaşı |
|---|---|---|
| Hedef | Osmanlı | Bulgaristan |
| Osmanlı için sonuç | Ağır yenilgi | Edirne ve Kırklareli geri |
| Antlaşma | Londra (30 Mayıs 1913) | Bükreş ve ikili antlaşmalar |
| Sınır | Midye–Enez | Meriç (Bulgaristan ile) |
- I. Balkan Savaşı 8 Ekim 1912'de Karadağ'ın saldırısıyla başladı; Bulgarlar Çatalca'ya kadar geldi, İstanbul tehdit altına girdi.
- Yenilginin nedenleri: ordunun siyasete karışması, eğitimli askerlerin savaş öncesi terhisi, donanmanın zayıflığı, Balkan devletlerinin birlikte hareket etmesi.
- Denizde Rauf Bey (Orbay) Hamidiye kruvazörüyle başarı kazandı ("Hamidiye Kahramanı"); yine de Ege adaları Yunanlılara geçti.
- Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti (28 Kasım 1912). Edirne'nin verileceği söylentisi üzerine Bâb-ı Âli Baskını (23 Ocak 1913) yapıldı.
- Londra Antlaşması: Edirne kaybedildi, Girit'ten vazgeçildi, Ege adalarının durumu büyük devletlere bırakıldı.
- Bükreş Antlaşması'nı (10 Ağustos 1913) Balkan devletleri kendi aralarında imzaladı. Osmanlı ikili antlaşmalar yaptı: İstanbul (29 Eylül 1913, Bulgaristan), Atina (14 Kasım 1913, Yunanistan), İstanbul (14 Mart 1914, Sırbistan).
Sonuçları:
- Rumeli büyük ölçüde kaybedildi; Anadolu'ya yoğun göç yaşandı.
- Osmanlıcılık iflas etti, Türkçülük güçlendi.
- Ordunun siyasetten uzak tutulması gerektiği anlaşıldı (Mustafa Kemal'in sonraki tutumunun kökü).
Aşağıdaki tablo Osmanlı'nın Balkan Savaşları sonrası yaptığı üç ikili antlaşmayı karşılaştırıyor.
| Antlaşma | Karşı taraf | Akılda kalacak hüküm |
|---|---|---|
| İstanbul (29 Eylül 1913) | Bulgaristan | Edirne–Kırklareli bizde, Meriç sınır |
| Atina (14 Kasım 1913) | Yunanistan | Yunanistan'daki Türklerin hakları; adalar büyük devletlere |
| İstanbul (14 Mart 1914) | Sırbistan | Sınır yok; yalnız Türklerin hakları |
A) Midye–Enez çizgisi sınır kabul edilmiştir.
B) Edirne ve Kırklareli Osmanlı'da kalmış, Meriç sınır olmuştur.
C) Ege adaları kesin olarak Yunanistan'a bırakılmıştır.
D) Arnavutluk'un bağımsızlığı tanınmıştır.
E) Onikiada geçici olarak İtalya'ya bırakılmıştır.
Cevap: B — 29 Eylül 1913 İstanbul Antlaşması'yla Edirne geri alındı, Meriç sınır oldu. Midye–Enez 1913 Londra, Onikiada Uşi'dir.
I. Dünya Savaşı: nedenler ve Osmanlı cepheleri
Nedenler: Savaşın arkasında yıllardır biriken rekabet vardı; Saraybosna suikastı sadece kıvılcımdı.
Aşağıdaki tablo I. Dünya Savaşı'nın nedenlerini sıralıyor.
| Savaşın nedeni | Açıklama |
|---|---|
| Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik | Çok uluslu imparatorlukları sarstı, Balkanlarda bağımsızlık hareketleri |
| Sanayi İnkılabı | Ham madde ve pazar ihtiyacı sömürge yarışını doğurdu |
| Sömürgecilik yarışı | Hammadde ve pazar kavgası |
| İngiltere–Almanya rekabeti | Sanayi, ticaret ve donanma yarışı |
| Alsas-Loren | Fransa–Almanya toprak anlaşmazlığı |
| Panslavizm–Pangermenizm | Slavları birleştirme (Rusya) ile Almanları birleştirme (Almanya-Avusturya) çatışması |
| Bloklaşma | İtilaf ve İttifak grupları |
| Yakın neden | Saraybosna suikastı (28 Haziran 1914) |
Bloklar: İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya; sonra İtalya, Amerika Birleşik Devletleri gibi) ve İttifak (Almanya, Avusturya-Macaristan; sonra Osmanlı, Bulgaristan). Osmanlı 2 Ağustos 1914'te Almanya ile gizli ittifak yaptı, Ekim 1914'te Yavuz ve Midilli'nin Rus kıyılarını bombalamasıyla fiilen savaşa girdi.
Osmanlı'nın savaşa girme nedenleri:
- Kaybedilen toprakları geri almak.
- Siyasi yalnızlıktan kurtulmak.
- Almanya'nın kazanacağına inanmak.
- Kapitülasyon ve borç baskısından kurtulmak.
Almanya'nın Osmanlı'dan beklentileri:
- Savaşı Orta Doğu'ya kaydırıp Avrupa'da rahatlamak.
- İngiliz sömürge yolunu (Süveyş) kesmek.
- Boğazlarla Rusya'nın yardım yolunu kesmek.
- Halifelikle sömürge Müslümanlarını ayaklandırmak.
- Savaş başında Osmanlı tarafsızlığını ilan etti, seferberlik yaptı ve kapitülasyonları tek taraflı kaldırdı (Eylül 1914; en sert tepki müttefik Almanya ve Avusturya'dan geldi).
- İngilizlerden kaçan Goeben ve Breslau gemileri satın alınmış gösterilip Yavuz ve Midilli adını aldı.
Aşağıdaki tablo Osmanlı cephelerini türlerine göre ayırıyor.
| Cephe türü | Cepheler | Not |
|---|---|---|
| Taarruz | Kafkas, Kanal | Sarıkamış faciası; Kanal başarısız |
| Savunma | Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen | Kut'ül-Amare zaferi |
| Yardım | Galiçya, Makedonya, Romanya | Müttefiklere asker |
- Kafkas: Enver Paşa; Sarıkamış (Aralık 1914–Ocak 1915). Mustafa Kemal 1916'da Muş ve Bitlis'i geri aldı.
- Kanal: Cemal Paşa; amaç İngiltere'nin sömürge yolunu kesmekti.
- Çanakkale: 18 Mart 1915 deniz zaferi, 25 Nisan kara çıkarmaları. Mustafa Kemal Arıburnu, Conkbayırı, Anafartalar. Sonuç: Rusya'ya yardım ulaşamadı (Bolşevik İhtilali kolaylaştı), savaş uzadı, Bulgaristan İttifak'a katıldı.
- Irak: Kut'ül-Amare (29 Nisan 1916, Halil Paşa; General Townshend teslim). Bağdat 1917'de kaybedildi.
- Hicaz-Yemen: Şerif Hüseyin İngilizlerle anlaşıp isyan etti (1916). Fahrettin Paşa Medine'yi Mondros'tan sonra da savundu.
- Suriye-Filistin: Mustafa Kemal 7. Ordu ile çekilmeyi düzenledi. Halep kuzeyinde durdurulan hat, Misak-ı Millî'nin güney sınırına temel oldu.
- Bolşevik İhtilali sonrası Brest-Litovsk (3 Mart 1918): Kars, Ardahan, Batum (Elviye-i Selâse) Osmanlı'ya.
- Bulgaristan'ın 29 Eylül 1918 ateşkesi, Almanya ile kara bağlantısını kesti; Osmanlı ateşkes istemeye yöneldi.
Aşağıdaki tablo cephelerin öne çıkan özelliklerini gösteriyor.
| Özellik | Cephe |
|---|---|
| Osmanlı'nın açtığı ilk taarruz cephesi | Kafkas |
| İlk kapanan cephe | Kanal |
| İstanbul'u doğrudan tehdit eden cephe | Çanakkale |
| Ülke toprakları dışında savaşılan cepheler | Galiçya, Makedonya, Romanya |
| Mustafa Kemal'in savaştığı son cephe | Suriye-Filistin |
- Mustafa Kemal Çanakkale'de albaydı, savaştan sonra generalliğe (paşa) yükseldi. "Ben size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum" sözü buradadır.
- Mondros sonrası Mustafa Kemal'in orduyu Anadolu'ya çekip teslimini önlemesi, Kurtuluş Savaşı'nın askerî çekirdeğini korudu.
A) Kanal
B) Irak
C) Kafkas
D) Çanakkale
E) Galiçya
Cevap: C — Kafkas taarruz cephesidir; Mustafa Kemal 1916'da Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri aldı. Kanal da taarruzdur ama Muş–Bitlis ile ilgisi yoktur.
Gizli antlaşmalar, Wilson İlkeleri ve Paris Barış Konferansı
İtilaf devletleri savaş sürerken Osmanlı'yı "masada paylaştı". Bu gizli antlaşmaları Bolşevikler açıkladı.
Aşağıdaki tablo İtilaf'ın savaş sırasında yaptığı gizli paylaşım antlaşmalarını gösteriyor.
| Antlaşma | Kim ne aldı? |
|---|---|
| İstanbul (1915) | İstanbul ve Boğazlar Rusya'ya |
| Londra (26 Nisan 1915) | Onikiada, Antalya İtalya'ya |
| Sykes-Picot (1916) | Irak İngiltere'ye; Suriye, Adana Fransa'ya |
| St. Jean de Maurienne (1917) | İzmir İtalya'ya; uygulanmadı |
| McMahon yazışmaları (1915–1916) | Şerif Hüseyin'e bağımsız Arap devleti vaadi |
- İlk gizli antlaşma İstanbul (Boğazlar) Antlaşması'dır: Çanakkale saldırısından kuşkulanan Rusya'yı İtilaf'ta tutmak için yapıldı.
- St. Jean de Maurienne'e Rusya onay vermedi. İzmir'in sonra Yunanistan'a verilmesi İtilaf içinde çıkar çatışması yarattı (İtalya küstü).
- Wilson İlkeleri (8 Ocak 1918): 14 madde; gizli diplomasiye son, milletlerin kendi geleceğini belirlemesi, Milletler Cemiyeti. 12. madde: Osmanlı'nın Türk kesimlerine egemenlik güvencesi, diğer milletlere özerk gelişme, Boğazların uluslararası güvenceyle açık tutulması.
- Wilson'un ilkelerinden fiilen uygulanan tek büyük hüküm Milletler Cemiyeti'nin kurulmasıdır. Bu ilke hem işgallerin haksızlığına hem de Millî Mücadele'nin haklılığına dayanak oldu.
Aşağıdaki tablo savaşı sona erdiren ateşkesleri sırasıyla gösteriyor.
| Ateşkes | Hangi devlet? | Tarih |
|---|---|---|
| Selanik | Bulgaristan | 29 Eylül 1918 |
| Mondros | Osmanlı | 30 Ekim 1918 |
| Villa Giusti | Avusturya-Macaristan | 3 Kasım 1918 |
| Rethondes | Almanya | 11 Kasım 1918 |
- Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919): Yenilenler masaya çağrılmadı. Milletler Cemiyeti (uluslararası barış örgütü) ve manda sistemi (yenilenlerin topraklarının "bağımsızlığa hazırlık" adıyla büyük devletlerce yönetilmesi) kabul edildi; İzmir'in Yunanistan'a verilmesi kararlaştırıldı.
Aşağıdaki tablo yenilen devletlerle yapılan barış antlaşmalarını gösteriyor.
| Yenilen devlet | Antlaşma | Tarih |
|---|---|---|
| Almanya | Versay | 28 Haziran 1919 |
| Avusturya | Saint-Germain | 10 Eylül 1919 |
| Bulgaristan | Neuilly | 27 Kasım 1919 |
| Macaristan | Trianon | 4 Haziran 1920 |
| Osmanlı | Sevr (uygulanmadı, yerini Lozan aldı) | 10 Ağustos 1920 |
- Paris'te İtalya, Fiume anlaşmazlığı yüzünden konferanstan geçici olarak çekilince İngiltere, güçlü bir İtalya'yı Batı Anadolu'da istemediği için İzmir'in Yunanistan'a verilmesini sağladı. Bu karar İtilaf içindeki çatlağı büyüttü.
Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
Ahmet İzzet Paşa hükümeti ateşkes istedi. Görüşmeler Limni adasındaki Mondros limanında, İngiliz Agamemnon zırhlısında yapıldı.
Neden ateşkes istendi?
- Bulgaristan çekilince Almanya ile kara bağlantısı kesildi.
- Suriye-Filistin ve Irak'ta cepheler çöktü; savaşacak güç kalmadı.
- Wilson İlkeleri "Türk bölgeleri korunur" umudu verdi.
- Savaşı yöneten Talat Paşa hükümeti çekildi; yerine ateşkes isteyen Ahmet İzzet Paşa hükümeti geldi.
Aşağıdaki tablo Mondros görüşmelerine katılan tarafları ve temsilcileri gösteriyor.
| Taraf | Temsilci |
|---|---|
| Osmanlı (başkan) | Bahriye Nazırı (Denizcilik Bakanı) Rauf Bey (Orbay) |
| Osmanlı (üyeler) | Reşat Hikmet Bey, Kurmay Yarbay Sadullah Bey |
| İtilaf | İngiliz Amiral Calthorpe |
Antlaşma 25 maddedir. Sınavda beş madde döner:
| Madde | Hüküm | Sonuç |
|---|---|---|
| 1 | Boğazlar açılır, istihkâmlar (tabya, kale gibi savunma yapıları) işgal | İstanbul savunmasız |
| 5 | Ordu terhis edilir | Silahsız devlet |
| 7 | Güvenliği tehdit eden her stratejik nokta işgal | Musul ve tüm işgaller |
| 10 | Toros tünelleri işgal | Ulaşım İtilaf'ta |
| 24 | Vilâyât-ı Sitte'de (altı doğu ilinde) karışıklıkta işgal | Ermeni devleti zemini |
- Vilâyât-ı Sitte: Erzurum, Van, Bitlis, Harput (Elazığ), Diyarbakır, Sivas.
- Önemi: Osmanlı fiilen sona erdi. 7. maddeyle Musul (Kasım 1918) başta olmak üzere işgaller başladı; İtilaf donanması 13 Kasım 1918'de İstanbul'a girdi.
- Mustafa Kemal, Yıldırım Orduları Grubu komutanı olarak İskenderun'a çıkarma girişimine direnilmesini istedi ve ateşkesin uygulanışını eleştirdi.
- Talat, Enver ve Cemal Paşalar 1–2 Kasım 1918 gecesi yurt dışına çıktı.
Mondros'un ağır olmasının ardında gizli antlaşmalar vardı: İtilaf, Wilson İlkeleri'ne açıkça aykırı düşmeden paylaşımı uygulamak için bu iki hükmü koydu. Rauf Bey ateşkes nedeniyle sonraki yıllarda eleştirildi.
A) Boğazların açılması
B) Ordunun terhis edilmesi
C) Güvenliği tehdit eden durumda stratejik noktaların işgali
D) Toros tünellerinin işgali
E) Vilâyât-ı Sitte'de karışıklık çıkarsa işgal
Cevap: C — 7. madde genel işgal hakkıdır; Musul (Kasım 1918) bununla işgal edildi. E seçeneği 24. maddedir ve yalnızca altı doğu ili içindir.
Mondros sonrası cemiyetler: zararlı ve yararlı
Mondros sonrası iki tür örgütlenme oldu: devleti parçalamak ya da yabancı himayesine sokmak isteyen zararlılar, bölgesini savunmak isteyen yararlılar (millî cemiyetler).
Aşağıdaki tablo Mondros sonrası kurulan zararlı cemiyetleri kuranlarla ve amaçlarıyla gösteriyor.
| Zararlı cemiyet | Kim kurdu? | Amacı |
|---|---|---|
| Mavri Mira | Rum Patrikhanesi (İstanbul) | Bizans'ı canlandırmak |
| Pontus Rum Cemiyeti | Karadeniz Rumları | Karadeniz'de Rum devleti |
| Etnik-i Eterya | Yunanistan merkezli | Megali İdea ("Büyük Yunanistan" ülküsü) |
| Taşnak, Hınçak | Ermeniler | Doğu'da Ermeni devleti |
| Alliance Israélite | Yahudiler | Azınlık örgütlenmesi |
| İngiliz Muhipler (İngiliz dostları) | Türk ve Müslümanlar | İngiliz himayesi (koruması altına girmek) |
| Wilson Prensipleri | Türk aydınları | Amerikan mandası |
| Kürt Teâlî, Teâlî-i İslam | Müslüman gruplar | Ayrılık veya saltanat yanlılığı |
| Sulh ve Selamet-i Osmaniye | Saltanat yanlıları | Kurtuluş padişaha bağlılıkla |
| Hürriyet ve İtilaf Fırkası | İttihat karşıtı parti | Millî Mücadele'ye karşı cephe |
- Pontus Rum Cemiyeti Merzifon'daki Amerikan Koleji'nde kuruldu; Mustafa Kemal'in Samsun'a gönderilme gerekçesi bu cemiyetin olaylarıdır.
Aşağıdaki tablo yararlı (millî) cemiyetleri merkezleriyle gösteriyor.
| Yararlı cemiyet | Merkez |
|---|---|
| Trakya-Paşaeli | Edirne (1 Aralık 1918) |
| Vilâyât-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk | İstanbul (Aralık 1918) |
| Kilikyalılar | İstanbul'da kuruldu; Adana ve çevresini savunur |
| Trabzon Muhafaza-i Hukuk | Trabzon |
| Kars İslam Şurası | Kars |
| İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti | İzmir (Aralık 1918) |
| Redd-i İlhak Cemiyeti | İzmir (Mayıs 1919) |
| Millî Kongre | İstanbul (basın-yayın yoluyla) |
Redd-i İlhak, İzmir'in Yunanistan'a bağlanmasını (ilhakını) reddetme demektir.
- Millî Kongre Cemiyeti (29 Kasım 1918, Doktor Esat Işık öncülüğünde) bölgesel değil ulusal ölçekte çalışmayı amaçladı; Türk haklarını basın-yayın yoluyla dünyaya duyurmaya çalıştı.
- Yararlı cemiyetlerin ortak özellikleri: Mondros'a ilk tepki, bölgesel, önce basın-yayın sonra silahlı direniş, İstanbul Hükümeti'ne ne bağlı ne karşı, birleştirici bir liderden yoksun.
Aşağıdaki tablo işgalci devletleri başlıca işgal yerleriyle gösteriyor.
| İşgalci | Başlıca işgal yerleri |
|---|---|
| İngiltere | Musul (ilk işgal, Kasım 1918), Çanakkale, Samsun, Merzifon, Antep, Maraş, Urfa |
| Fransa | Adana, Mersin, Osmaniye, Dörtyol; 1919 sonunda Antep, Maraş, Urfa'yı İngilizlerden devraldı |
| İtalya | Antalya, Konya, Kuşadası, Fethiye, Bodrum, Marmaris |
| Yunanistan | İzmir (15 Mayıs 1919) ve Batı Anadolu |
- İşgallere ilk silahlı karşılık Dörtyol'da Fransızlara (19 Aralık 1918), Batı'da ilk direniş Ayvalık'ta Yunanlılara Ali Bey (Çetinkaya) komutasında verildi.
A) Trakya-Paşaeli Cemiyeti
B) Kilikyalılar Cemiyeti
C) Redd-i İlhak Cemiyeti
D) İngiliz Muhipler Cemiyeti
E) Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti
Cevap: D — İngiliz Muhipler İngiliz himayesini savundu. Diğerleri bölgelerini savunan millî (yararlı) cemiyetlerdir.
Karıştırılanlar karşılaştırması
Sınavdaki tuzakların çoğu aynı adı taşıyan ya da yakın tarihli olayları karıştırmana dayanır.
Aşağıdaki tablo birbirine karışan olayları, doğrularını ve ayırt edici ipuçlarını gösteriyor.
| Karıştırılan | Doğrusu | Ayırt edici ipucu |
|---|---|---|
| 1913 Londra / 1915 Londra | Balkan barışı / gizli paylaşım | Midye–Enez mi, Antalya mı? |
| 1913 İstanbul / 1915 İstanbul | Bulgaristan barışı / Rusya'ya Boğazlar | Barış mı, gizli mi? |
| Uşi / Lozan (Onikiada) | Geçici / kesin | "Kesin" görürsen Lozan |
| Mondros 7 / Mondros 24 | Genel işgal / altı vilayet | Musul = 7 |
| Bükreş / İstanbul 1913 | Balkan devletleri / Osmanlı–Bulgar | Osmanlı Bükreş'te yok |
| Taarruz / savunma cephesi | Kafkas, Kanal / Çanakkale, Irak | Saldıran iki K |
| Brest-Litovsk / Mondros | Kazanç (1918 Mart) / teslim (1918 Ekim) | Aynı yıl, zıt sonuç |
Son tekrar: sınavdan önce bir daha bak
- Üç Tarz-ı Siyaset: Yusuf Akçura, 1904, Kahire'de Türk gazetesi.
- Uşi (1912): Trablusgarp İtalya'ya, Onikiada geçici.
- Londra (1913): Midye–Enez; İstanbul (1913): Edirne geri, Meriç sınır.
- Balkan Savaşları: Osmanlıcılık iflas, Türkçülük güçlendi, Anadolu'ya göç.
- I. Dünya Savaşı yakın nedeni: Saraybosna suikastı. Taarruz cepheleri: Kafkas ve Kanal.
- Wilson İlkeleri: Türk kesimlerine egemenlik güvencesi.
- Mondros: 30 Ekim 1918, Rauf Bey–Calthorpe, Agamemnon; Musul işgali ve Vilâyât-ı Sitte hükmü.
- Millî cemiyetler bölgesel; Sivas'ta birleşti. Mavri Mira = Rum Patrikhanesi.
- Uşi Antlaşması Onikiada'yı İtalya'ya geçici bırakır; kesin devir Lozan iledir.
- 1913 Londra (Balkan; Midye–Enez) ile 1915 Londra (gizli; İtalya'ya Antalya) farklıdır.
- Bükreş Antlaşması'nı Osmanlı imzalamamıştır; Osmanlı'nın Bulgaristan'la yaptığı antlaşma 1913 İstanbul Antlaşması'dır.
- Kafkas ve Kanal taarruz; Çanakkale ve Irak savunma cepheleridir.
- Mondros'u Sadrazam değil Bahriye Nazırı Rauf Bey imzalamıştır; hükümet Ahmet İzzet Paşa hükümetidir.
- Mondros 7. madde genel işgal hakkıdır (Musul); 24. madde Vilâyât-ı Sitte'ye özgüdür (Ermeni devleti hedefi).
- St. Jean de Maurienne Rusya'nın onayı alınamadığı için uygulanmamıştır; İzmir sonra Yunanistan'a verilmiştir.
- Vilâyât-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti İstanbul'da kurulmuştur; Erzurum'daki onun şubesidir.
Hızlı tekrar
- Üç Tarz-ı Siyaset: Yusuf Akçura, 1904, Kahire'de Türk gazetesi.
- Türkçülüğün kuramcısı: Ziya Gökalp; yayınlar Genç Kalemler (1911), Türk Yurdu (1911); örgüt Türk Ocakları (1912).
- Adem-i merkeziyet ve teşebbüs-i şahsi: Prens Sabahattin.
- Mekteb-i Mülkiye: 1859, Tanzimat döneminde kaymakam ve vali gibi mülki idareci yetiştirmek için açıldı.
- Trablusgarp Savaşı: 1911'de İtalya'nın saldırısıyla başladı; Mustafa Kemal Tobruk ve Derne'de savaştı.
- Uşi Antlaşması: 18 Ekim 1912; Trablusgarp İtalya'ya, Onikiada geçici olarak İtalya'da.
- Londra Antlaşması (1913): Midye–Enez sınırı; Edirne ve Girit kaybedildi.
- Edirne'nin geri alınması: II. Balkan Savaşı (1913); Bulgaristan ile İstanbul Antlaşması (29 Eylül 1913), Meriç sınır.
- Balkan Savaşları'nın fikrî sonucu: Osmanlıcılık iflas etti, Türkçülük güçlendi.
- Taarruz cepheleri: Kafkas ve Kanal.
- Kut'ül-Amare zaferi: Irak Cephesi, 29 Nisan 1916, Halil Paşa.
- Çanakkale sonuçları: Rusya'ya yardım ulaşmadı, savaş uzadı, Bulgaristan İttifak'a katıldı.
- Brest-Litovsk: 3 Mart 1918; Kars, Ardahan, Batum Osmanlı'ya bırakıldı.
- Londra Antlaşması (1915): Gizli; İtalya'ya Onikiada ve Antalya çevresi.
- St. Jean de Maurienne (1917): İzmir İtalya'ya; Rusya onayı yok, uygulanmadı.
- Wilson İlkeleri: 8 Ocak 1918, 14 madde; Osmanlı'nın Türk kesimlerine egemenlik güvencesi.
- Paris Barış Konferansı: 18 Ocak 1919; Milletler Cemiyeti ve manda sistemi, İzmir Yunanistan'a.
- Mondros tarihi ve yeri: 30 Ekim 1918, Limni adası Mondros limanı, Agamemnon zırhlısı.
- Mondros Osmanlı heyeti: Bahriye Nazırı Rauf Bey (Orbay), Reşat Hikmet Bey, Sadullah Bey; karşı taraf Amiral Calthorpe.
- Mondros genel işgal hakkı: Güvenliği tehdit eden durumda herhangi bir stratejik noktanın işgali (Musul).
- Mondros, Vilâyât-ı Sitte'de karışıklıkta işgal; Ermeni devleti zemini.
- Mavri Mira: Rum Patrikhanesi, İstanbul; Bizans'ı canlandırma.
- I. Dünya Savaşı'nın uzak nedenleri: Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik, Sanayi İnkılabı ve sömürge yarışı; yakın neden Saraybosna suikastı.
- Vilâyât-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: İstanbul'da kuruldu; Erzurum şubesi Erzurum Kongresi'ni düzenledi.