İslamiyet öncesi Türk tarihi ve kültürü

Genel Kültür · ~17 dk · Ücretsiz

Konu testleri
Neden önemli? Eski Türk tarihi EKYS’de kavram düzeyinde gelir. 2021–2026’da ÖSYM’nin yayımladığı örnek sorularda bu konudan soru yok; aday bildirimlerinde 5 madde var: 2026’da oğuş, uruk, şanyü ve milleti oluşturan unsurlar, 2023’te Ergenekon Destanı. 2026’dan itibaren EKYS’de Genel Kültür 80 sorunun 16’sıdır. Töre, kurultay ve kut kavramları Türk devlet geleneğindeki adalet ve danışma anlayışının köküdür; bugünkü kurul ve mevzuat anlayışına da ışık tutar.
Bu derste
  • Türk adının anlamlarını, ana yurdun sınırlarını, Orta Asya kültür merkezlerini ve göçlerin sebep-sonuçlarını bilme
  • Asya Hun, Kök Türk ve Uygur devletlerini kurucu, önemli hükümdar ve kilit olaylarıyla sıralayabilme
  • Kut, töre, kurultay ve ikili teşkilat kavramlarını; törenin kaynaklarını ve ilkelerini ayırt edebilme
  • Oğuş → urug → boy → bodun → il merdivenini ve devlet görevlilerinin unvanlarını doğru eşleştirebilme
  • Orhun Yazıtlarını yazan, diktiren, bulan ve çözen kişileri bilme
  • İnanç kavramlarını, sagu-koşuk-sav türlerini ve destanları ait oldukları topluluklarla eşleştirebilme

Büyük resim: devletler, Türk adı, ana yurt

İslamiyet öncesi Türk tarihinde sınavın sevdiği üç devlet var: Asya Hun, Kök Türk ve Uygur.

⇒ Asya Hun (MÖ 3. yüzyıl–MS 216) → I. Kök Türk (552–630) → II. Kök Türk (682–744) → Uygur (744–840) → Kırgızlar Uygur’u yıktı

Akılda tut: Tarih zinciri: 552 – 682 – 744 – 840. Kuruluş (Bumin) → diriliş (İlteriş) → Uygur’a devir → Kırgızlarla son.

Türk adının anlamları

KaynakAnlam
Çin kaynaklarıMiğfer (Altay dağının biçimi)
Kaşgarlı MahmudOlgunluk çağı
Ziya GökalpTöre sahibi
VamberyTüremek

Türk adı ilk kez Çin kaynaklarında geçer. Türk adını siyasi ve resmî ad olarak ilk kullanan Kök Türkler, Türk adının geçtiği ilk Türkçe metin ise Orhun Yazıtlarıdır.

Ana yurt, kültür merkezleri, göçler

Ana yurt Orta Asyadır: doğuda Kingan Dağları, kuzeyde Sibirya, batıda Hazar Denizi, güneyde Hindikuş ve Karanlık Dağlar.

  • Anav: en eski kültür merkezi; yerleşik hayat izleri.
  • Andronovo yayılma alanı en geniş, Tagar en gelişmiş kültürdür.
  • Göçlerin sebepleri: kuraklık, nüfus artışı, salgınlar, boylar arası mücadele, Çin baskısı. Sonuçları: yeni Türk devletleri kuruldu, Türk kültürü geniş alana yayıldı.
Önemli: Kavimler Göçü’nü (375) Avrupa Hunlarının batıya ilerleyişi başlattı. “İlk Çağ’ı bitiren olay” sorusunun cevabı budur, İstanbul’un fethi değil.

Asya Hun Devleti ve ordu-millet

Bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti kabul edilir. Çin kaynaklarında adı geçen ilk hükümdar Teoman’dır. Devleti en parlak dönemine Mete Han (MÖ 209–174) ulaştırdı.

  • Hükümdar unvanı şanyü (tanhu); kağan unvanı Kök Türklerle yaygınlaşır.
  • Mete orduyu onlu sisteme göre düzenledi: 10 – 100 – 1000 – tümen (10.000). MÖ 209 Türk Kara Kuvvetlerinin kuruluş yılı kabul edilir.
  • Mete’nin, toprak isteyen Doğu Hun (Tung-hu) hükümdarına savaş açması “toprak devletin temelidir” anlayışını, yani vatan toprağının devredilemezliğini gösterir.
  • Çin Seddi, Hun akınlarına karşı yaptırıldı.
  • MÖ 58’de Kuzey ve Güney Hunları olarak ikiye ayrıldılar; MS 216’da Çin egemenliğine girdiler.

Eski Türklerde ordu-millet anlayışı vardı: silah tutabilen herkes askerdir, ücretli asker yoktur. Ordu atlı birliklerden oluşur. En bilinen taktik Turan (Hilal) taktiğidir: sahte geri çekilmeyle düşmanı çember içine almak.

Önemli: Mete at sürüsünü, eşini verdi ama toprağı vermedi. Bu hikâyenin sınav karşılığı: vatan toprağına verilen önem.

Kök Türk ve Uygur devletleri

YılOlay
552Bumin Kağan Avar (Juan-juan) egemenliğine son verip devleti kurdu; merkez Ötüken
582Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılış
630Doğu Kök Türkleri Çin egemenliğine girdi
639Kürşad İhtilali
682İlteriş Kutluk: II. Kök Türk (Kutluk) Devleti
744Uygur–Basmil–Karluk birliği devleti yıktı
840Kırgızlar Uygur Devletini yıktı
  • Kök Türkler “Türk” adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir.
  • Batı kanadını İstemi Yabgu yönetti; Sasanilerle birlikte Akhunları yıktı, Bizans’la elçi teatisinde bulundu.
  • II. Kök Türk’ün önemli isimleri: Kapgan Kağan, Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin ve vezir Tonyukuk.

Uygur Devleti (744–840) Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kuruldu; merkezi Ordubalık. Bögü Kağan Maniheizmi (iyi–kötü ikiliğine dayanan İran kökenli din) kabul etti.

  • Yerleşik hayata geçen; saray, tapınak gibi kalıcı mimari yapan ilk Türk topluluğu.
  • Fresk ve minyatürün ilk Türk örnekleri; kâğıt ve tahta kalıp baskı.
  • Kendi alfabelerini oluşturdular; bu alfabe Moğollara geçti. Hükümdar idikut unvanını da kullandı.
Akılda tut: Uygur’u “ilk ev sahibi Türk” diye hatırla: yerleşti, saray-tapınak yaptı, kâğıda bastı, alfabesini Moğol’a verdi.
Önemli: “Türk” adını resmî ad yapan Kök Türktür, Uygur değil. Yerleşik hayat, Maniheizm ve Moğollara geçen alfabe Uygurdur.

Devlet yönetimi: kut, töre, kurultay, ikili teşkilat

KavramNe demekİpucu
KutYönetme yetkisi Gök Tanrı’dan gelirAdaletsiz, başarısız hükümdarın kutu alınır
TöreYazısız hukuk kurallarıKağan da uymak zorunda
Kurultay (toy, kengeş)Danışma meclisiSon söz kağanın
İkili teşkilatÜlke doğu–batı diye ikiye bölünürDoğu üstün: kağan; batı: yabgu

Kut hanedanın bütün erkek üyelerine ait sayıldı. Bu yüzden ülke hanedanın ortak malı kabul edildi, veraset belli bir kurala bağlanmadı.

⇒ Kut hanedanın ortak malı → Veraset kuralı yok → Taht kavgası → Devletin bölünmesi ve kısa ömür

Hükümdarın görevi Orhun Yazıtlarında: açı doyurmak, çıplağı giydirmek, az halkı çok etmek. Hükümdarlık alametleri: otağ (çadır), örgin (taht), tuğ (sancak), davul, yay-ok, kılıç.

Töre: kaynaklar ve ilkeler

⇒ Gelenek ve görenekler → Kurultay kararları → Hükümdar buyrukları (yarlık)

Törenin ilkeleri: könilik (adalet), tüz (eşitlik), uzluk (iyilik), kişilik (insanlık).

Akılda tut: Zincir: Kut ortak → veraset belirsiz → taht kavgası → bölünme. “Neden çabuk bölündüler?” sorusunun cevabı hep budur. Töre ilkeleri: “Kön-Tüz-Uz-Kiş”.
Önemli: Kurultay kağanın üstünde bir yasama organı değildir; danışma meclisidir. Töreye kurultayda ekleme yapılabilir ama kağan töreyi tek başına kaldıramaz.

Toplum yapısı merdiveni: oğuş → urug → boy → bodun → il

Eski Türk toplumu küçükten büyüğe beş basamaklı bir merdivendir.

⇒ Oğuş (aile) → Urug (sülale) → Boy → Bodun (millet) → İl (devlet)

BirimBugünkü karşılığı
OğuşAile (en küçük birim)
Urug (uruk)Sülale, aynı soydan aileler
BoyUruglar birliği; başında bey
BodunMillet; boylar birliği
İl (el)Devlet; bodunun bağımsız siyasi teşkilatı

Milleti bir arada tutan unsurlar: ortak dil, ortak tarih, ortak kültür ve inanç, ortak yurt, birlikte yaşama isteği.

Toprak boyun ortak malı sayıldı; bu yüzden toprağa dayalı zengin bir sınıf oluşmadı, belirgin sınıf ayrımı yoktu. Ekonomi yaylak-kışlak düzeninde hayvancılığa (bozkır kültürü) ve İpek Yolu ticaretine dayandı; 12 hayvanlı Türk takvimi kullanıldı.

Akılda tut: Merdiveni “Ev → Soy → Boy → Millet → Devlet” diye Türkçeleştirip söyle.
Önemli: Şanyü bir toplum birimi değil, Asya Hun hükümdarının unvanıdır. “Toplumu/milleti oluşturan unsurlardan hangisi değildir?” sorusunda çeldirici olarak çıkar.
Sınavda soruldu: Eski Türklerde toplumu oluşturan birimler küçükten büyüğe sıralandığında aşağıdakilerden hangisi bu birimlerden biri değildir?

A) Oğuş

B) Urug

C) Boy

D) Budun

E) Şanyü

Cevap: E — Şanyü Asya Hun hükümdarının unvanıdır; oğuş (aile), urug (sülale), boy ve budun toplum birimleridir.

Sınavda soruldu: ~2026 EKYS: oğuş, uruk, şanyü ve milleti oluşturan unsurlar

Unvanlar ve devlet görevlileri

Unvanı kişinin konumuna bağla: hanedandan gelenler ve görevle atananlar.

Hanedan unvanıKim
Şanyü (tanhu)Asya Hun hükümdarı
Kağan, Han, HakanKök Türk ve sonrası hükümdar
İdikutUygur hükümdarı
HatunKağanın eşi; kurultaya, elçi kabulüne katılır
TiginHükümdarın oğlu (şehzade): Kül Tigin
YabguBatı kanadını yöneten hanedan üyesi: İstemi Yabgu
ŞadHanedandan komutan, bölge yöneticisi
GörevliGörev
AyguçıVezir
BuyrukBakan; buyruklar kurulu ayukı
TudunBağlı topluluklardan vergi toplayan vali
SubaşıOrdu komutanı
TamgacıHükümdar mührünü (tamga) kullanan
BitikçiKâtip, yazı işleri
YargucıYargıç
Akılda tut: Kökü dinle: bitik = yazı (bitikçi kâtip), yargu = yargı, tamga = mühür, sü = ordu (subaşı).
Önemli: Tigin bir akrabalık konumu (hükümdar oğlu), yabgu bir görev konumudur (batının yöneticisi). Ordu komutanı tamgacı değil, subaşıdır.
Sınavda soruldu: Aşağıdaki unvan–görev eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

A) Şanyü – Asya Hun hükümdarı

B) İdikut – Uygur hükümdarı

C) Subaşı – Ordu komutanı

D) Tigin – Batı kanadının yöneticisi

E) Ayguçı – Vezir

Cevap: D — Tigin hükümdarın oğludur; batı kanadını yabgu yönetir.

Sınavda soruldu: ~2026 EKYS: şanyü (milleti oluşturan unsurlardan değil, Hun hükümdar unvanı)

Orhun Yazıtları

II. Kök Türk döneminde Orhun Vadisi’ne (Moğolistan) dikildiler. 38 harfli Kök Türk alfabesiyle, sağdan sola yazıldılar. Türk adının geçtiği, Türk milletine hitap eden ilk Türkçe metinlerdir; söylev (hitabet) diliyle yazılmışlardır, dinî öğüt ya da aruz içermezler.

YazıtTarihDiktiren ve yazan
Tonyukuk720–725Tonyukuk kendisi diktirdi
Kül Tigin732Bilge Kağan diktirdi; Yollug Tigin yazdı
Bilge Kağan735Oğlu diktirdi; Yollug Tigin yazdı
  • Tonyukuk Yazıtı en eskisidir; sade dilli, atasözlü bir anı (hatıra) metnidir. Tonyukuk ilk Türk tarihçisi sayılır.
  • Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının bir yüzünde Çince metin de vardır.
  • Yazıtları Yadrintsev buldu (1889), Vilhelm Thomsen çözdü (1893), Radloff yayımladı.
  • Bilge Kağan’ın “Çin’in tatlı sözüne, yumuşak ipeğine kanma; Ötüken’de otur” öğüdünün mesajı: yabancı etkisine karşı millî varlığı korumak.
Akılda tut: Sıra Y–T–R: Yadrintsev yakaladı (buldu), Thomsen tercüme etti (çözdü), Radloff rafa koydu (yayımladı).
Sınavda soruldu: Orhun Yazıtlarıyla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Kök Türk alfabesiyle yazılmışlardır.

B) Kül Tigin Yazıtı’nı Yollug Tigin yazmıştır.

C) Yazıtları Vilhelm Thomsen çözmüştür.

D) Tonyukuk Yazıtı’nı Bilge Kağan’ın oğlu diktirmiştir.

E) Türk adının geçtiği ilk Türkçe metinlerdendir.

Cevap: D — Tonyukuk Yazıtı’nı Tonyukuk kendisi diktirmiştir. Bilge Kağan’ın oğlunun diktirdiği, babasının adını taşıyan yazıttır.

İnanç, sanat, destan ve edebiyat

Gök Tanrı inancı temeldir: Tanrı tektir ve kut verir. Yanında Yer-Su, atalar ve doğa kültleri vardır; ölümden sonra hayata inanılır.

KavramAnlamı
UmayKadın ve çocukların koruyucusu, bereket
Kam (şaman)Dinî törenleri yöneten kişi
UçmağCennet
TamuCehennem
YuğCenaze töreni
BalbalMezara, öldürülen düşman sayısınca dikilen taş

Türkler dinde hoşgörülüydü: Uygurlarda Maniheizm ve Budizm, Hazarlarda Musevilik yayıldı.

Göçebe sanatı taşınabilirdir (hayvan üslubu, maden, keçe, halı). İki ünlü kurgan buluntusu: Esik Kurganı’ndaki Saka dönemine ait Altın Elbiseli Adam ve Pazırık Kurganı’ndaki (Altay) bilinen en eski düğümlü halı.

DestanTopluluk
Alp Er Tunga, ŞuSaka (İskit)
Oğuz KağanHun
Bozkurt, ErgenekonKök Türk
Türeyiş, GöçUygur
ManasKırgız

Ergenekon: Dağlar arasına sığınan Türkler çoğalınca demir dağı eritip bozkurdun önderliğinde yeniden bozkıra çıkar.

Sözlü ürünler kopuzla, hece ölçüsü ve dörtlükle söylenir: sagu yuğ (cenaze) törenindeki ağıt (Alp Er Tunga Sagusu), koşuk sığır (av) ve şölen şiiri, sav atasözüdür. Yazılı eserler: Orhun ve Yenisey yazıtları, Irk Bitig (fal kitabı); Uygur alfabesiyle Budist Altun Yaruk ve Sekiz Yükmek.

Akılda tut: Sagu = son yolculuk (cenaze ağıtı), koşuk = koşu, av. Ergenekon’u “Kök Türk demiri eritti” diye bağla.
Önemli: Altın Elbiseli Adam Saka buluntusudur. Ergenekon ve Bozkurt Kök Türk’ün, Türeyiş ve Göç Uygur’un destanıdır; yer değiştirirler.
Sınavda soruldu: Aşağıdaki destan–topluluk eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

A) Ergenekon – Uygur

B) Manas – Kırgız

C) Türeyiş – Kök Türk

D) Oğuz Kağan – Saka

E) Alp Er Tunga – Hun

Cevap: B — Manas Kırgızların destanıdır. Ergenekon Kök Türk’ün, Türeyiş Uygur’un, Oğuz Kağan Hun’un, Alp Er Tunga Saka’nındır.

Sınavda soruldu: ~2023 EKYS: Ergenekon Destanı (Kök Türk)

Denemelerde geçen kısa bilgiler

  • Ötüken: Hangay Dağları ile Orhun–Selenga ırmakları yöresi; Kök Türk ve Uygurların kutsal siyasi merkezi.
  • Avarlar: Macaristan ovası (Pannonia) merkezli Türk topluluğu; 626’da Sasanilerle birlikte İstanbul’u kuşattı.
  • Hazarlar: VII–X. yüzyılda İdil–Kafkasya arasında hüküm sürdü; yönetici sınıf Museviliği benimsedi, Arapların kuzeye ilerleyişini durdurdu.
  • Margos Antlaşması (434–435): Avrupa Hunları–Bizans; yıllık vergi iki katına çıktı, Hun tüccarına pazar hakkı, sığınan Hunların iadesi.
  • Ordu: Eski Türkçede kağan otağının kurulduğu saray-karargâh; Uygur başkenti Ordu-Balık “saray şehri” demektir.
  • İtil (Volga) Bulgarları: Almış Han, İbn Fadlan’ın da bulunduğu Abbasi heyetiyle (921–922) İslamiyet’i resmî din yaptı.
  • Tomris Hatun: Sakaların Massaget kolunun hükümdarı; Pers hükümdarı Kyros’u yendiği rivayet edilir.
  • Alp Er Tunga Sagusu: Saka hükümdarının ölümü üzerine söylenen sagu; Dîvânu Lugâti’t-Türk’te yer alır.
  • Codex Cumanicus: XIV. yüzyıl başı Latince-Farsça-Kumanca sözlük ve dinî metinler; Kuman (Kıpçak) Türkçesini yansıtır.
  • Kök Türk alfabesi: 38 harf; genellikle sağdan sola yazılır, sözcükler iki nokta (:) biçimli işaretle ayrılır.
Sık karıştırılanlar
  • Şanyü (tanhu) Hun hükümdarının unvanıdır; kağan unvanı Kök Türklerle yaygınlaşmıştır. Şanyü bir toplum birimi değildir.
  • Urug sülale, bodun millet, il devlettir; boy ile bodunu karıştırma.
  • Tigin hükümdar oğludur; yabgu batı kanadının yöneticisidir. Tudun vergi toplar, tutuk askerî validir.
  • Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını Yollug Tigin yazmıştır; Tonyukuk yazıtını Tonyukuk kendisi diktirmiştir.
  • Yazıtları Yadrintsev bulmuş (1889), Thomsen çözmüştür (1893); Radloff çözen kişi değildir.
  • Sagu cenaze (yuğ) ağıtıdır; koşuk sığır (av) törenlerinin lirik şiiridir.
  • “Türk” adını resmî devlet adı olarak ilk kullanan Kök Türklerdir, Uygurlar değil.
  • Kurultay danışma meclisidir; kağanın üstünde bir yasama organı değildir.

Hızlı tekrar

  • Asya Hun: Hükümdar unvanı şanyü (tanhu); Mete Han orduyu onlu sisteme göre düzenledi (MÖ 209).
  • Kök Türk kuruluşu: 552, Bumin Kağan, Avar egemenliğine son verilerek; merkez Ötüken.
  • “Türk” adı: Resmî devlet adı yapan ilk devlet Kök Türkler; Türk adının geçtiği ilk Türkçe metin Orhun Yazıtları.
  • İstemi Yabgu: Batı kanadının yöneticisi; Sasanilerle Akhunları yıktı.
  • II. Kök Türk (Kutluk) Devleti: 682, İlteriş Kutluk Kağan; Bilge Kağan, Kül Tigin, Tonyukuk.
  • Uygurlar (744–840): Bögü Kağan Maniheizmi kabul etti; yerleşik hayat, alfabeleri Moğollara geçti; Kırgızlarca yıkıldı.
  • Kut: Yönetme yetkisi Gök Tanrı’dan gelir; ülke hanedanın ortak malı sayıldı, taht kavgaları devletleri böldü.
  • Töre ve kurultay: Töre yazısız hukuktur, kağan da uyar; kurultay danışma meclisidir, son karar kağanın.
  • İkili teşkilat: Doğu (üstün) kağan, batı yabgu tarafından yönetilir.
  • Toplum yapısı: Oğuş (aile) → urug (sülale) → boy → bodun (millet) → il (devlet); şanyü toplum birimi değildir.
  • Unvanlar: Tigin şehzade, tudun vergi toplayan vali, subaşı ordu komutanı, tamgacı mühür sorumlusu.
  • Orhun Yazıtları: Tonyukuk (720 dolayı), Kül Tigin (732), Bilge Kağan (735); Kül Tigin ve Bilge Kağan’ı Yollug Tigin yazdı.
  • Yazıtları bulan ve çözen: Yadrintsev buldu (1889), Thomsen çözdü (1893).
  • İnanç: Umay kadın ve çocukların koruyucusu; balbal öldürülen düşman sayısınca dikilen taş.
  • Destanlar: Ergenekon ve Bozkurt Kök Türk, Türeyiş ve Göç Uygur, Manas Kırgız, Alp Er Tunga Saka.
  • Sagu, koşuk, sav: Sagu cenaze ağıtı, koşuk av-şölen şiiri, sav atasözü.
  • Uygur eserleri: Budist Altun Yaruk ve Sekiz Yükmek; Irk Bitig fal kitabıdır.
Konu testleri