- Türk adının anlamlarını, ana yurdun sınırlarını, Orta Asya kültür merkezlerini ve göçlerin sebep-sonuçlarını bilme
- Asya Hun, Kök Türk ve Uygur devletlerini kurucu, önemli hükümdar ve kilit olaylarıyla sıralayabilme
- Kut, töre, kurultay ve ikili teşkilat kavramlarını; törenin kaynaklarını ve ilkelerini ayırt edebilme
- Oğuş → urug → boy → bodun → il merdivenini ve devlet görevlilerinin unvanlarını doğru eşleştirebilme
- Orhun Yazıtlarını yazan, diktiren, bulan ve çözen kişileri bilme
- İnanç kavramlarını, sagu-koşuk-sav türlerini ve destanları ait oldukları topluluklarla eşleştirebilme
Büyük resim: devletler, Türk adı, ana yurt
İslamiyet öncesi Türk tarihinde sınavın sevdiği üç devlet var: Asya Hun, Kök Türk ve Uygur.
⇒ Asya Hun (MÖ 3. yüzyıl–MS 216) → I. Kök Türk (552–630) → II. Kök Türk (682–744) → Uygur (744–840) → Kırgızlar Uygur’u yıktı
Türk adının anlamları
| Kaynak | Anlam |
|---|---|
| Çin kaynakları | Miğfer (Altay dağının biçimi) |
| Kaşgarlı Mahmud | Olgunluk çağı |
| Ziya Gökalp | Töre sahibi |
| Vambery | Türemek |
Türk adı ilk kez Çin kaynaklarında geçer. Türk adını siyasi ve resmî ad olarak ilk kullanan Kök Türkler, Türk adının geçtiği ilk Türkçe metin ise Orhun Yazıtlarıdır.
Ana yurt, kültür merkezleri, göçler
Ana yurt Orta Asyadır: doğuda Kingan Dağları, kuzeyde Sibirya, batıda Hazar Denizi, güneyde Hindikuş ve Karanlık Dağlar.
- Anav: en eski kültür merkezi; yerleşik hayat izleri.
- Andronovo yayılma alanı en geniş, Tagar en gelişmiş kültürdür.
- Göçlerin sebepleri: kuraklık, nüfus artışı, salgınlar, boylar arası mücadele, Çin baskısı. Sonuçları: yeni Türk devletleri kuruldu, Türk kültürü geniş alana yayıldı.
Asya Hun Devleti ve ordu-millet
Bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti kabul edilir. Çin kaynaklarında adı geçen ilk hükümdar Teoman’dır. Devleti en parlak dönemine Mete Han (MÖ 209–174) ulaştırdı.
- Hükümdar unvanı şanyü (tanhu); kağan unvanı Kök Türklerle yaygınlaşır.
- Mete orduyu onlu sisteme göre düzenledi: 10 – 100 – 1000 – tümen (10.000). MÖ 209 Türk Kara Kuvvetlerinin kuruluş yılı kabul edilir.
- Mete’nin, toprak isteyen Doğu Hun (Tung-hu) hükümdarına savaş açması “toprak devletin temelidir” anlayışını, yani vatan toprağının devredilemezliğini gösterir.
- Çin Seddi, Hun akınlarına karşı yaptırıldı.
- MÖ 58’de Kuzey ve Güney Hunları olarak ikiye ayrıldılar; MS 216’da Çin egemenliğine girdiler.
Eski Türklerde ordu-millet anlayışı vardı: silah tutabilen herkes askerdir, ücretli asker yoktur. Ordu atlı birliklerden oluşur. En bilinen taktik Turan (Hilal) taktiğidir: sahte geri çekilmeyle düşmanı çember içine almak.
Kök Türk ve Uygur devletleri
| Yıl | Olay |
|---|---|
| 552 | Bumin Kağan Avar (Juan-juan) egemenliğine son verip devleti kurdu; merkez Ötüken |
| 582 | Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılış |
| 630 | Doğu Kök Türkleri Çin egemenliğine girdi |
| 639 | Kürşad İhtilali |
| 682 | İlteriş Kutluk: II. Kök Türk (Kutluk) Devleti |
| 744 | Uygur–Basmil–Karluk birliği devleti yıktı |
| 840 | Kırgızlar Uygur Devletini yıktı |
- Kök Türkler “Türk” adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir.
- Batı kanadını İstemi Yabgu yönetti; Sasanilerle birlikte Akhunları yıktı, Bizans’la elçi teatisinde bulundu.
- II. Kök Türk’ün önemli isimleri: Kapgan Kağan, Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin ve vezir Tonyukuk.
Uygur Devleti (744–840) Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kuruldu; merkezi Ordubalık. Bögü Kağan Maniheizmi (iyi–kötü ikiliğine dayanan İran kökenli din) kabul etti.
- Yerleşik hayata geçen; saray, tapınak gibi kalıcı mimari yapan ilk Türk topluluğu.
- Fresk ve minyatürün ilk Türk örnekleri; kâğıt ve tahta kalıp baskı.
- Kendi alfabelerini oluşturdular; bu alfabe Moğollara geçti. Hükümdar idikut unvanını da kullandı.
Devlet yönetimi: kut, töre, kurultay, ikili teşkilat
| Kavram | Ne demek | İpucu |
|---|---|---|
| Kut | Yönetme yetkisi Gök Tanrı’dan gelir | Adaletsiz, başarısız hükümdarın kutu alınır |
| Töre | Yazısız hukuk kuralları | Kağan da uymak zorunda |
| Kurultay (toy, kengeş) | Danışma meclisi | Son söz kağanın |
| İkili teşkilat | Ülke doğu–batı diye ikiye bölünür | Doğu üstün: kağan; batı: yabgu |
Kut hanedanın bütün erkek üyelerine ait sayıldı. Bu yüzden ülke hanedanın ortak malı kabul edildi, veraset belli bir kurala bağlanmadı.
⇒ Kut hanedanın ortak malı → Veraset kuralı yok → Taht kavgası → Devletin bölünmesi ve kısa ömür
Hükümdarın görevi Orhun Yazıtlarında: açı doyurmak, çıplağı giydirmek, az halkı çok etmek. Hükümdarlık alametleri: otağ (çadır), örgin (taht), tuğ (sancak), davul, yay-ok, kılıç.
Töre: kaynaklar ve ilkeler
⇒ Gelenek ve görenekler → Kurultay kararları → Hükümdar buyrukları (yarlık)
Törenin ilkeleri: könilik (adalet), tüz (eşitlik), uzluk (iyilik), kişilik (insanlık).
Toplum yapısı merdiveni: oğuş → urug → boy → bodun → il
Eski Türk toplumu küçükten büyüğe beş basamaklı bir merdivendir.
⇒ Oğuş (aile) → Urug (sülale) → Boy → Bodun (millet) → İl (devlet)
| Birim | Bugünkü karşılığı |
|---|---|
| Oğuş | Aile (en küçük birim) |
| Urug (uruk) | Sülale, aynı soydan aileler |
| Boy | Uruglar birliği; başında bey |
| Bodun | Millet; boylar birliği |
| İl (el) | Devlet; bodunun bağımsız siyasi teşkilatı |
Milleti bir arada tutan unsurlar: ortak dil, ortak tarih, ortak kültür ve inanç, ortak yurt, birlikte yaşama isteği.
Toprak boyun ortak malı sayıldı; bu yüzden toprağa dayalı zengin bir sınıf oluşmadı, belirgin sınıf ayrımı yoktu. Ekonomi yaylak-kışlak düzeninde hayvancılığa (bozkır kültürü) ve İpek Yolu ticaretine dayandı; 12 hayvanlı Türk takvimi kullanıldı.
A) Oğuş
B) Urug
C) Boy
D) Budun
E) Şanyü
Cevap: E — Şanyü Asya Hun hükümdarının unvanıdır; oğuş (aile), urug (sülale), boy ve budun toplum birimleridir.
Unvanlar ve devlet görevlileri
Unvanı kişinin konumuna bağla: hanedandan gelenler ve görevle atananlar.
| Hanedan unvanı | Kim |
|---|---|
| Şanyü (tanhu) | Asya Hun hükümdarı |
| Kağan, Han, Hakan | Kök Türk ve sonrası hükümdar |
| İdikut | Uygur hükümdarı |
| Hatun | Kağanın eşi; kurultaya, elçi kabulüne katılır |
| Tigin | Hükümdarın oğlu (şehzade): Kül Tigin |
| Yabgu | Batı kanadını yöneten hanedan üyesi: İstemi Yabgu |
| Şad | Hanedandan komutan, bölge yöneticisi |
| Görevli | Görev |
|---|---|
| Ayguçı | Vezir |
| Buyruk | Bakan; buyruklar kurulu ayukı |
| Tudun | Bağlı topluluklardan vergi toplayan vali |
| Subaşı | Ordu komutanı |
| Tamgacı | Hükümdar mührünü (tamga) kullanan |
| Bitikçi | Kâtip, yazı işleri |
| Yargucı | Yargıç |
A) Şanyü – Asya Hun hükümdarı
B) İdikut – Uygur hükümdarı
C) Subaşı – Ordu komutanı
D) Tigin – Batı kanadının yöneticisi
E) Ayguçı – Vezir
Cevap: D — Tigin hükümdarın oğludur; batı kanadını yabgu yönetir.
Orhun Yazıtları
II. Kök Türk döneminde Orhun Vadisi’ne (Moğolistan) dikildiler. 38 harfli Kök Türk alfabesiyle, sağdan sola yazıldılar. Türk adının geçtiği, Türk milletine hitap eden ilk Türkçe metinlerdir; söylev (hitabet) diliyle yazılmışlardır, dinî öğüt ya da aruz içermezler.
| Yazıt | Tarih | Diktiren ve yazan |
|---|---|---|
| Tonyukuk | 720–725 | Tonyukuk kendisi diktirdi |
| Kül Tigin | 732 | Bilge Kağan diktirdi; Yollug Tigin yazdı |
| Bilge Kağan | 735 | Oğlu diktirdi; Yollug Tigin yazdı |
- Tonyukuk Yazıtı en eskisidir; sade dilli, atasözlü bir anı (hatıra) metnidir. Tonyukuk ilk Türk tarihçisi sayılır.
- Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının bir yüzünde Çince metin de vardır.
- Yazıtları Yadrintsev buldu (1889), Vilhelm Thomsen çözdü (1893), Radloff yayımladı.
- Bilge Kağan’ın “Çin’in tatlı sözüne, yumuşak ipeğine kanma; Ötüken’de otur” öğüdünün mesajı: yabancı etkisine karşı millî varlığı korumak.
A) Kök Türk alfabesiyle yazılmışlardır.
B) Kül Tigin Yazıtı’nı Yollug Tigin yazmıştır.
C) Yazıtları Vilhelm Thomsen çözmüştür.
D) Tonyukuk Yazıtı’nı Bilge Kağan’ın oğlu diktirmiştir.
E) Türk adının geçtiği ilk Türkçe metinlerdendir.
Cevap: D — Tonyukuk Yazıtı’nı Tonyukuk kendisi diktirmiştir. Bilge Kağan’ın oğlunun diktirdiği, babasının adını taşıyan yazıttır.
İnanç, sanat, destan ve edebiyat
Gök Tanrı inancı temeldir: Tanrı tektir ve kut verir. Yanında Yer-Su, atalar ve doğa kültleri vardır; ölümden sonra hayata inanılır.
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Umay | Kadın ve çocukların koruyucusu, bereket |
| Kam (şaman) | Dinî törenleri yöneten kişi |
| Uçmağ | Cennet |
| Tamu | Cehennem |
| Yuğ | Cenaze töreni |
| Balbal | Mezara, öldürülen düşman sayısınca dikilen taş |
Türkler dinde hoşgörülüydü: Uygurlarda Maniheizm ve Budizm, Hazarlarda Musevilik yayıldı.
Göçebe sanatı taşınabilirdir (hayvan üslubu, maden, keçe, halı). İki ünlü kurgan buluntusu: Esik Kurganı’ndaki Saka dönemine ait Altın Elbiseli Adam ve Pazırık Kurganı’ndaki (Altay) bilinen en eski düğümlü halı.
| Destan | Topluluk |
|---|---|
| Alp Er Tunga, Şu | Saka (İskit) |
| Oğuz Kağan | Hun |
| Bozkurt, Ergenekon | Kök Türk |
| Türeyiş, Göç | Uygur |
| Manas | Kırgız |
Ergenekon: Dağlar arasına sığınan Türkler çoğalınca demir dağı eritip bozkurdun önderliğinde yeniden bozkıra çıkar.
Sözlü ürünler kopuzla, hece ölçüsü ve dörtlükle söylenir: sagu yuğ (cenaze) törenindeki ağıt (Alp Er Tunga Sagusu), koşuk sığır (av) ve şölen şiiri, sav atasözüdür. Yazılı eserler: Orhun ve Yenisey yazıtları, Irk Bitig (fal kitabı); Uygur alfabesiyle Budist Altun Yaruk ve Sekiz Yükmek.
A) Ergenekon – Uygur
B) Manas – Kırgız
C) Türeyiş – Kök Türk
D) Oğuz Kağan – Saka
E) Alp Er Tunga – Hun
Cevap: B — Manas Kırgızların destanıdır. Ergenekon Kök Türk’ün, Türeyiş Uygur’un, Oğuz Kağan Hun’un, Alp Er Tunga Saka’nındır.
Denemelerde geçen kısa bilgiler
- Ötüken: Hangay Dağları ile Orhun–Selenga ırmakları yöresi; Kök Türk ve Uygurların kutsal siyasi merkezi.
- Avarlar: Macaristan ovası (Pannonia) merkezli Türk topluluğu; 626’da Sasanilerle birlikte İstanbul’u kuşattı.
- Hazarlar: VII–X. yüzyılda İdil–Kafkasya arasında hüküm sürdü; yönetici sınıf Museviliği benimsedi, Arapların kuzeye ilerleyişini durdurdu.
- Margos Antlaşması (434–435): Avrupa Hunları–Bizans; yıllık vergi iki katına çıktı, Hun tüccarına pazar hakkı, sığınan Hunların iadesi.
- Ordu: Eski Türkçede kağan otağının kurulduğu saray-karargâh; Uygur başkenti Ordu-Balık “saray şehri” demektir.
- İtil (Volga) Bulgarları: Almış Han, İbn Fadlan’ın da bulunduğu Abbasi heyetiyle (921–922) İslamiyet’i resmî din yaptı.
- Tomris Hatun: Sakaların Massaget kolunun hükümdarı; Pers hükümdarı Kyros’u yendiği rivayet edilir.
- Alp Er Tunga Sagusu: Saka hükümdarının ölümü üzerine söylenen sagu; Dîvânu Lugâti’t-Türk’te yer alır.
- Codex Cumanicus: XIV. yüzyıl başı Latince-Farsça-Kumanca sözlük ve dinî metinler; Kuman (Kıpçak) Türkçesini yansıtır.
- Kök Türk alfabesi: 38 harf; genellikle sağdan sola yazılır, sözcükler iki nokta (:) biçimli işaretle ayrılır.
- Şanyü (tanhu) Hun hükümdarının unvanıdır; kağan unvanı Kök Türklerle yaygınlaşmıştır. Şanyü bir toplum birimi değildir.
- Urug sülale, bodun millet, il devlettir; boy ile bodunu karıştırma.
- Tigin hükümdar oğludur; yabgu batı kanadının yöneticisidir. Tudun vergi toplar, tutuk askerî validir.
- Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını Yollug Tigin yazmıştır; Tonyukuk yazıtını Tonyukuk kendisi diktirmiştir.
- Yazıtları Yadrintsev bulmuş (1889), Thomsen çözmüştür (1893); Radloff çözen kişi değildir.
- Sagu cenaze (yuğ) ağıtıdır; koşuk sığır (av) törenlerinin lirik şiiridir.
- “Türk” adını resmî devlet adı olarak ilk kullanan Kök Türklerdir, Uygurlar değil.
- Kurultay danışma meclisidir; kağanın üstünde bir yasama organı değildir.
Hızlı tekrar
- Asya Hun: Hükümdar unvanı şanyü (tanhu); Mete Han orduyu onlu sisteme göre düzenledi (MÖ 209).
- Kök Türk kuruluşu: 552, Bumin Kağan, Avar egemenliğine son verilerek; merkez Ötüken.
- “Türk” adı: Resmî devlet adı yapan ilk devlet Kök Türkler; Türk adının geçtiği ilk Türkçe metin Orhun Yazıtları.
- İstemi Yabgu: Batı kanadının yöneticisi; Sasanilerle Akhunları yıktı.
- II. Kök Türk (Kutluk) Devleti: 682, İlteriş Kutluk Kağan; Bilge Kağan, Kül Tigin, Tonyukuk.
- Uygurlar (744–840): Bögü Kağan Maniheizmi kabul etti; yerleşik hayat, alfabeleri Moğollara geçti; Kırgızlarca yıkıldı.
- Kut: Yönetme yetkisi Gök Tanrı’dan gelir; ülke hanedanın ortak malı sayıldı, taht kavgaları devletleri böldü.
- Töre ve kurultay: Töre yazısız hukuktur, kağan da uyar; kurultay danışma meclisidir, son karar kağanın.
- İkili teşkilat: Doğu (üstün) kağan, batı yabgu tarafından yönetilir.
- Toplum yapısı: Oğuş (aile) → urug (sülale) → boy → bodun (millet) → il (devlet); şanyü toplum birimi değildir.
- Unvanlar: Tigin şehzade, tudun vergi toplayan vali, subaşı ordu komutanı, tamgacı mühür sorumlusu.
- Orhun Yazıtları: Tonyukuk (720 dolayı), Kül Tigin (732), Bilge Kağan (735); Kül Tigin ve Bilge Kağan’ı Yollug Tigin yazdı.
- Yazıtları bulan ve çözen: Yadrintsev buldu (1889), Thomsen çözdü (1893).
- İnanç: Umay kadın ve çocukların koruyucusu; balbal öldürülen düşman sayısınca dikilen taş.
- Destanlar: Ergenekon ve Bozkurt Kök Türk, Türeyiş ve Göç Uygur, Manas Kırgız, Alp Er Tunga Saka.
- Sagu, koşuk, sav: Sagu cenaze ağıtı, koşuk av-şölen şiiri, sav atasözü.
- Uygur eserleri: Budist Altun Yaruk ve Sekiz Yükmek; Irk Bitig fal kitabıdır.