- Klasik, neoklasik (X-Y, Sistem 4, Z dahil), modern ve çağdaş yönetim yaklaşımlarını temsilcisi ve anahtar kavramıyla eşleştirmek
- Fayol, Gulick ve Gregg’in yönetim süreçlerini; planlama, örgütleme, eşgüdüm, iletişim ve denetleme adımlarını ayırt etmek
- Dönüşümcü, öğretimsel, dağıtılmış, hizmetkâr, sembolik ve ilke merkezli liderliği bir okul olayında tanımak
- Güç kaynaklarını, etik kuramları ve yıldırma (mobbing) davranışlarını ayırt etmek
- Kültür-iklim, motivasyon, karar verme, iletişim ağı, çatışma ve değişim modellerini okul olaylarına bağlamak
- Denetimin öğelerini, ilkelerini, geleneksel-çağdaş farkını ve denetim modellerini; stratejik planlama ve mentorluğu uygulamaya aktarmak
Büyük resim: yönetim düşüncesinin haritası
Yönetim en kısa tanımıyla başkaları aracılığıyla amaca ulaşmaktır. Yönetici insan, para, zaman, araç ve mekân gibi girdileri amaca dönüştürecek ortamı kurar. Yönetim hem bilimdir (veri, ilke, ölçme kullanır) hem sanattır (sezgi, insanı okuma, yetkiden çok etkiyi kullanma ister).
⇒ Kamu yönetimi → Eğitim yönetimi → Okul yönetimi
- Eğitim yönetimi kamu yönetiminin, okul yönetimi de eğitim yönetiminin alt alanıdır.
- Yönetim etkinliği amaca yönelik, grupla yapılan, iş bölümüne, eşgüdüme, yetki ve sorumluluğa dayanan bir etkinliktir.
- Kuram uygulayıcı için başvuru çerçevesidir. Betimleyici kuram var olanı açıklar ("ne oluyor?"); kural koyucu (normatif) kuram olması gerekeni söyler ("ne olmalı?").
Yönetim düşüncesi dört durakta ilerler. Her durak bir öncekinin eksiğine cevap verir: önce iş, sonra insan, sonra sistem ve durum, en sonda kültür ve öğrenme öne çıkar.
| Dönem | Odak | Okul karşılığı |
|---|---|---|
| Klasik | İş, kural, verimlilik | Yazılı yönerge, ders dağılımı |
| Neoklasik | İnsan, informal grup | Öğretmenler odası sohbeti |
| Modern | Açık sistem, duruma göre | Çevreye uyan okul |
| Çağdaş | Kültür, kalite, öğrenme | Öğrenen okul, ortak vizyon |
Konuyu üç soruyla çöz:
- Soru "kim kimi nasıl etkiliyor" diye mi soruyor? → liderlik ve güç.
- "Doğru olan ne" diye mi soruyor? → etik.
- "Okul bir bütün olarak nasıl işliyor" diye mi soruyor? → kuram, kültür, sistem.
Yönetim kuramları: klasikten çağdaşa
Klasik yaklaşım örgütü bir makine gibi görür; insan ekonomik bir varlıktır. Neoklasik yaklaşım makinenin içindeki insanı keşfeder. Modern yaklaşım okulu çevresiyle konuşan açık sistem sayar.
Aşağıdaki iki tablo klasik, neoklasik ve modern yaklaşımı karşılaştırıyor. Birincisi insana ve örgüte bakışı gösterir.
| Yaklaşım | İnsana bakışı | Örgüte bakışı |
|---|---|---|
| Klasik | Ekonomik, tembel, denetlenmeli | Biçimsel yapı, kural |
| Neoklasik | Sosyal, ilgi ister | İnformal grup |
| Modern | Sistemin bir parçası | Çevreye açık sistem |
İkincisi her yaklaşımın odağını ve eksik yanını gösterir.
| Yaklaşım | Odağı | Eksik yanı |
|---|---|---|
| Klasik | İş ve verim | İnsanı görmez |
| Neoklasik | İnsan ilişkileri | Yapıyı görmez |
| Modern | Bütün ve durum | Belirgin eksiği yok; yapı ile insanı birleştirir |
Aşağıdaki ilk tablo yönetim yaklaşımlarının temsilcisini ve anahtar kavramını, ikincisi okuldaki karşılığını veriyor.
| Yaklaşım | Temsilci | Anahtar kavram |
|---|---|---|
| Bilimsel yönetim | Taylor (1911) | Zaman-hareket etüdü, işin en iyi yolu |
| Yönetim süreci | Fayol | Beş işlev ve 14 ilke |
| Bürokrasi | Weber | Yasal-ussal otorite, yazılı kural |
| İnsan ilişkileri | Mayo (Hawthorne) | İnformal grup, ilgi görme |
| Kabul kuramı | Barnard | Otorite astın kabulüne dayanır |
| Bütünleştirme | Follett | Çatışmayı birleştirerek çözme |
| Sistem | Katz-Kahn, Bertalanffy | Girdi-süreç-çıktı, eşsonluluk |
| Durumsallık | Burns-Stalker, Fiedler | Tek en iyi yol yok |
| Yaklaşım | Okul örneği |
|---|---|
| Bilimsel yönetim | Kayıt işlemini dakikalara bölmek |
| Yönetim süreci | Plan, görevlendirme, denetim |
| Bürokrasi | Resmî yazı, hiyerarşi, liyakat |
| İnsan ilişkileri | İlgi görünce verimi artan zümre |
| Kabul kuramı | Kabul görmeyen talimat işlemez |
| Bütünleştirme | İki zümrenin ortak çözüm bulması |
| Sistem | Okul-çevre etkileşimi |
| Durumsallık | Kriz ve olağan dönemde farklı yönetim |
Klasik kuramlar: iş, kural, verim
Klasik kuramın insan varsayımı nettir: insan akılla ve ekonomik çıkarla karar verir (homo economicus), doğası gereği tembeldir, sıkı denetim ister; yetki tepede toplanmalıdır.
Taylor işi şöyle ele alır:
⇒ İşi parçalara böl → Her parçayı bilimsel incele → Standartlaştır → Parçaları birleştir → Uygun kişiyi yerleştir → Teşvik et → Bilimsel olarak denetle
- Taylor'un esasları "yerine" kalıbıyla akılda kalır: gelişigüzellik yerine bilim, düzensizlik yerine ahenk, bireysellik yerine işbirliği, düşük verim yerine en yüksek çıktı, bir de çalışanın eğitimi.
- Fayol'un beş işlevi: planlama, örgütleme, emir-komuta, koordinasyon, denetim. Fayol örgütü bir bütün olarak ele alan ve yönetimin her alanı için ilke koyan ilk kişidir. Gulick bunu POSDCORB'a genişletti (yönetim süreçleri bölümünde).
- Weber'in bürokrasisi günlük dildeki "git-gel" değil, ideal bir örgüt modelidir: işbölümü ve uzmanlaşma, açık hiyerarşi, yazılı kurallar, kişisellikten uzak ilişki, liyakate göre seçme ve yükselme, makamdan gelen yasal yetki, makam ile kişinin ayrılması.
Aşağıdaki tablo bürokrasinin yararlarını ve sakıncalarını karşılaştırıyor.
| Bürokrasinin yararı | Bürokrasinin sakıncası |
|---|---|
| Kurallar herkese tarafsız uygulanır | Kural katılığı, keyfî kurallar |
| Otorite açıkça tanımlıdır | Rol çatışması, iletişim tıkanması |
| İşbölümü ve uzmanlaşma | Kişisel gelişme ve yeniliğe kapalılık |
Neoklasik kuramlar: makinedeki insan
Hawthorne araştırmaları (Mayo) ışığın değil ilgi görmenin verimi artırdığını gösterdi. Neoklasikler insan davranışı, informal grup, algı, güdülenme, liderlik ve çatışma üzerinde durdu. Yönetici "otoriter amir" değil, ilgilenen bir "baba" gibi olmalıydı.
McGregor ("Örgütlerin İnsan Yönü") yöneticinin insana bakışını ikiye ayırdı:
| X kuramı | Y kuramı |
|---|---|
| İnsan tembeldir, işten kaçar | Çalışmak oyun kadar doğaldır |
| Sorumluluktan kaçar, zorlanmalı | Sorumluluk ister, kendini denetler |
| Sıkı denetim, ceza, az yetki devri | Katılım, güdüleme, yetki devri |
| Otoriter yönetici | Katılımcı, demokratik yönetici |
Ouchi'nin Z kuramı X ve Y'ye Japon örgütlerinden gelen bir alternatiftir: uzun süreli istihdam, uzlaşmayla ortak karar, bireysel sorumluluk, yavaş değerlendirme ve yükselme, informal denetim, çalışana bütüncül ilgi.
Likert (Michigan) yönetici davranışını X'ten Y'ye uzanan dört basamakta topladı:
| Sistem | Ad | Ayırt edici özellik |
|---|---|---|
| 1 | İstismarcı-otokratik | Güven yok, korku ve ceza |
| 2 | Yardımsever (babacan) otokratik | Biraz güven, ara sıra ödül |
| 3 | Danışmacı (katılımcı) | Görüş alır, son kararı kendisi verir |
| 4 | Demokratik (katılımcı grup) | Tam güven, kararı grup alır |
- Likert'e göre örgüt Sistem 4'e yaklaştıkça başarı ve doyum artar; iletişim hem dikey hem yataydır.
- Grup dinamiği: Grup içi ve gruplar arası etkileşimin bireye ve örgüte etkisini inceler. Grubun normlarını benimseyen üye, gruba ait olmaktan doyum duyar.
- Neoklasiklere eleştiri: biçimsel yapıyı ihmal ettiler, örgütü "mutlu aile" saydılar, birey ile örgüt amaçları arasındaki çatışmayı görmediler.
Müdürün insana bakışı aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanır?
A) McGregor'un Y kuramı
B) Ouchi'nin Z kuramı
C) McGregor'un X kuramı
D) Likert'in Sistem 4 modeli
E) Follett'in bütünleştirme yaklaşımı
Cevap: C — İnsanın tembel olduğu, zorlanıp sıkı denetlenmesi gerektiği ve az yetki devri X kuramının varsayımlarıdır.
Modern kuramlar: sistem ve durum
Sistem yaklaşımında önemli olan bütündür; parçalar bütüne katkı verdiği ölçüde önemlidir. Okul öğretmen, öğrenci, program, bütçe gibi alt sistemlerden oluşur ve çevresiyle alışveriş yapar. Durumsallık ise "tek en iyi yol yok" der; öteki kuramların yerine geçmez, hangisinin hangi durumda işe yaradığını arar.
- Durumsallıkta Burns-Stalker: durağan çevre → mekanik (katı kurallı, hiyerarşik), değişken çevre → organik (esnek, yatay iletişimli) yapı. Lawrence-Lorsch farklılaşma-bütünleşme, Woodward teknoloji-yapı ilişkisini inceledi.
- Çağdaş yaklaşımlar: Ouchi'nin Z kuramı, toplam kalite yönetimi, kaos kuramı (kelebek etkisi) ve öğrenen örgüt.
Sistem yaklaşımının kavramları sınavın gözdesidir:
| Kavram | Anlamı | Okul örneği |
|---|---|---|
| Eşsonluluk | Aynı sonuca farklı yollarla varmak | İki okul farklı yöntemle aynı LGS başarısı |
| Sinerji | Bütün, parçaların toplamından fazla | Ortak proje tek tek çabayı aşar |
| Entropi | Sistemin bozulma eğilimi | Bakımsız okulda düzenin çözülmesi |
| Negatif entropi | Dışarıdan enerji alıp yaşamak | Velilerden, hayırseverden kaynak |
| Dinamik denge | Değişerek dengede kalmak | Yeni yönetmeliğe uyum sağlamak |
Senge'nin öğrenen örgüt için beş disiplini: kişisel ustalık, zihinsel modeller, paylaşılan vizyon, takım hâlinde öğrenme, sistem düşüncesi.
Yönetim süreçleri: planlamadan değerlendirmeye
Yönetim süreçleri yöneticinin "ne yaptığını" adım adım anlatır. Düşünürler bunları farklı sayıda ve sırada verir; bu ayrımlar kesin değildir. Hiçbir süreç ötekinden daha önemli değildir ve süreçler bir döngü gibi işler: planla, uygula, denetle, yeniden planla.
| Düşünür | Sayı | Süreçler |
|---|---|---|
| Fayol | 5 | Planlama, örgütleme, emir, eşgüdüm, denetim |
| Gulick (POSDCORB) | 7 | Planlama, örgütleme, kadrolama, yöneltme, eşgüdüm, raporlama, bütçeleme |
| Gregg | 7 | Karar, planlama, örgütleme, iletişim, etkileme, eşgüdüm, değerlendirme |
Planlama
Planlama, uygulamadan önce düşünmektir: amaçları ve onlara giden yolu önceden belirler, geleceğin belirsizliğini azaltır, dikkati amaca toplar ve denetimi kolaylaştırır. İyi bir plan amaca yönelik, bütünlüklü, ölçülebilir, geliştirilebilir (esnek), güvenilir, tutumlu ve yalın olur.
Eğitim planlaması; okulun amaçları için gereken insan ve madde kaynağını sağlama ve kullanma yollarını kararlaştırmadır. Kalkınma planlarıyla bütünleşir, eğitim sistemini bir bütün olarak ele alır, nicel ve nitel gelişmeyi birlikte gözetir.
Örgütleme ve eşgüdüm
Örgütleme planı uygulanabilir bir yapıya çevirir. Üç işi vardır:
| Örgütleme işi | Ne yapılır | Okul örneği |
|---|---|---|
| Yapıyı kurma | İşleri, basamakları, yetkileri belirleme | Zümre ve kurul görevleri |
| Kadrolama | Doğru kişiyi seçme, yetiştirme | Branş öğretmenini derse vermek |
| Donatım | Çalışma ortamını sağlama | Laboratuvarı donatmak |
- Dikey örgüt modeli: Merkezden birimlere tek emir zinciri; merkezî yönetimi temsil eder.
- Yatay örgüt modeli: Taşradaki birimler karar ve emirde daha özgürdür; yerel yönetimi temsil eder.
Eşgüdüm (koordinasyon) işbölümüyle ayrılan işleri yeniden birleştirir; birimlerin birbirinden haberdar olmasını sağlar.
Aşağıdaki tablo eşgüdüm türlerini karşılaştırıyor.
| Eşgüdüm türü | Yön | Örnek |
|---|---|---|
| Dikey | Alttan üste, üstten alta | Müdür ile zümre başkanı |
| Yatay | Birimler arası | Matematik ve fen zümresi |
| Çapraz | Proje ve matris yapı | Farklı branşlardan proje ekibi |
İletişim
⇒ Kaynak (verici) → Mesaj → Kanal → Alıcı → Geri bildirim
İletişim sözlü, yazılı ya da sözsüz (beden dili, simge) olur. Engelleri altı grupta düşün: bireysel (önyargı, duygu), fiziksel (gürültü, uzaklık), hiyerarşik (ast-üst mesafesi, denetim alanının genişliği), anlamsal (kavram ve sembolün farklı anlaşılması), korunma (önceden verilmiş söze bağlı kalma) ve sınırlama (bilgiyi saklama).
Denetleme (kontrol) süreci
Denetleme, plandan sapmaları önlemek ve düzeltmek için yapılır. Dört adımı vardır:
⇒ Ölçüt koyma → Ölçme → Karşılaştırma → Düzeltme
Okul örneği: Müdür "dönem sonunda devamsızlık %5'in altında" hedefini koyar (ölçüt), aylık oranı e-Okul'dan alır (ölçme), hedefle kıyaslar (karşılaştırma), %8 çıkan şubede veli görüşmesi başlatır (düzeltme).
A) Henri Fayol
B) Luther Gulick
C) Frederick Taylor
D) Russell Gregg
E) Max Weber
Cevap: D — Gregg'in yedi süreci karar, planlama, örgütleme, iletişim, etkileme, eşgüdüm ve değerlendirmedir.
Liderlik kuramları ve çağdaş liderlik türleri
Liderlik araştırması üç soru sordu: lider nasıl biridir (özellik), ne yapar (davranış), hangi durumda etkilidir (durumsallık). Bugünkü sınav soruları ise çoğunlukla çağdaş modellerden gelir.
⇒ Özellik: "Lider doğulur" → Davranış: "Lider ne yapar?" → Durumsal: "Duruma göre değişir" → Çağdaş: vizyon, değer, öğretim
Yönetici ile lider aynı kişi olabilir ama aynı şey değildir: yönetici gücünü makamdan alır, düzeni korur; lider etkiyle izleyen bulur, değişimi başlatır. McGregor'un Y tipi yöneticisi, lider tipi yöneticidir.
Aşağıdaki tablo başlıca liderlik kuramlarını temsilcisi ve ana fikriyle karşılaştırıyor.
| Kuram | Temsilci | Ana fikir |
|---|---|---|
| Özellik | "Büyük adam" görüşü, Stogdill | Zekâ, özgüven gibi doğuştan özellikler |
| Ohio | Ohio Üniversitesi | İki boyut: yapıyı kurma ve anlayış gösterme |
| Michigan | Likert ve arkadaşları | İki boyut: iş merkezli ve çalışan merkezli |
| Yönetim ızgarası | Blake-Mouton | 9.9 takım yönetimi en etkili |
| Etkili liderlik | Fiedler | Lider-üye ilişkisi, görev yapısı, pozisyon gücü |
| Yol-amaç | House | Lider amaca giden yolu açar |
| Durumsal | Hersey-Blanchard | İzleyenin hazırbulunuşluğu belirler |
- Ohio: "Yapıyı kurma" işi ve kuralları düzenlemek, "anlayış gösterme" çalışana ilgi ve saygıdır.
- 9.9: Blake-Mouton ızgarasında işe ilgi ve insana ilgi 1–9 arası puanlanır; 9.9 ikisinin de en yüksek olduğu takım yönetimidir.
- Hazırbulunuşluk (Hersey-Blanchard'da olgunluk): İzleyenin işi yapmaya ne kadar istekli ve yeterli olduğu.
Hersey-Blanchard'da izleyen olgunlaştıkça lider geri çekilir:
| İzleyen | Liderlik tarzı |
|---|---|
| İsteksiz ve yetersiz | Anlatma (yönlendirme) |
| İstekli ama yetersiz | Satma (ikna) |
| Yeterli ama isteksiz | Katılma |
| Yeterli ve istekli | Devretme |
Aşağıdaki ilk tablo çağdaş liderlik türlerini temsilcisi ve odağıyla, ikincisi soru kökündeki ayırt edici ipucuyla veriyor.
| Tür | Temsilci | Odak |
|---|---|---|
| Dönüşümcü | Burns, Bass | Vizyon ve dört boyut |
| Etkileşimci | Burns, Bass | Koşullu ödül |
| Öğretimsel | Hallinger-Murphy | Öğretim ve öğrenci başarısı |
| Dağıtılmış | Spillane | Liderlik herkese yayılır |
| Hizmetkâr | Greenleaf (1970) | Önce hizmet |
| Sembolik | Sergiovanni | Semboller, törenler |
| Kültürel | Sergiovanni | Değer ve inanç inşası |
| İlke merkezli | Covey | İlkeler, dört düzey |
| Etik | Belli bir temsilci yok | Dürüstlük, adalet |
| Tür | Soru kökündeki ipucu |
|---|---|
| Dönüşümcü | "İlham verdi, varsayımları sorgulattı" |
| Etkileşimci | "Hedefe ulaşana ödül" |
| Öğretimsel | "Derse girdi, programı izledi" |
| Dağıtılmış | "Zümre başkanı öncülük etti" |
| Hizmetkâr | "Dinledi, gelişimini önemsedi" |
| Sembolik | "Tören, rozet, slogan" |
| Kültürel | "Okulun ortak değerleri" |
| İlke merkezli | "Güvenilirlik, güven, yetkilendirme" |
| Etik | "Doğru olanı seçti" |
- Dönüşümcü liderliğin dört boyutu: idealleştirilmiş etki (rol model), ilham verici motivasyon (vizyon), entelektüel uyarım (sorgulatma), bireysel ilgi (kişiye özel destek).
- Öğretimsel liderlik (Hallinger-Murphy) üç boyut: misyonu tanımlama, öğretim programını ve öğretimi yönetme, olumlu öğrenme iklimi geliştirme.
- Sergiovanni'nin beş liderlik gücü: teknik, insani, eğitsel, sembolik, kültürel. Sembolik lider okul için neyin önemli olduğunu tören, ziyaret, logo ve hikâyelerle gösterir.
- Covey'nin ilke merkezli liderliği dört düzeyde işler: kişisel → güvenilirlik, kişilerarası → güven, yönetsel → yetkilendirme, örgütsel → hizalama (uyum).
- Dağıtılmış liderlik basit bir yetki devri değildir; liderlik etkileşim içinde ortaya çıkan bir pratiktir.
Okul örneği: Müdür Ayşe Hanım her pazartesi törende o haftanın "değer kahramanını" rozetle ödüllendiriyor, okul girişine başarı panosu kurduruyor. Bu, sembolik liderliktir; ölçüt "semboller ve törenlerle anlam yaratma"dır.
Hersey-Blanchard'ın durumsal liderlik modeline göre müdürün tarzı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Anlatma
B) Satma
C) Katılma
D) Devretme
E) Yapıyı kurma
Cevap: D — İzleyenler hem yeterli hem istekli olduğunda lider kararı ve sorumluluğu devreder.
Müdürün bu davranışları aşağıdaki liderlik türlerinden hangisine en iyi uyar?
A) Etkileşimci liderlik
B) Sembolik liderlik
C) Dönüşümcü liderlik
D) Hizmetkâr liderlik
E) Öğretimsel liderlik
Cevap: C — Vizyonla ilham verme, varsayımları sorgulatma (entelektüel uyarım) ve bireysel ilgi dönüşümcü liderliğin dört boyutundandır.
Güç kaynakları, yönetim etiği ve yıldırma
Güç, başkasının davranışını etkileme kapasitesidir. French ve Raven gücü beş kaynağa ayırır; üçü makamdan, ikisi kişiden gelir.
| Güç | Kaynağı | Okul örneği |
|---|---|---|
| Yasal | Makam, mevzuat | "Müdür olarak görevlendiriyorum." |
| Ödül | Ödül verebilme | Teşekkür belgesi önermek |
| Zorlayıcı | Ceza verebilme | Disiplin soruşturması başlatmak |
| Uzmanlık | Bilgi, beceri | MEBBİS (MEB Bilişim Sistemleri) sorununu çözen yardımcı |
| Karizmatik | Kişiliğe hayranlık | "Onun için seve seve kalırım." |
Etik, "doğru olan nedir" sorusudur. Üç büyük kuram vardır:
| Kuram | Ölçüt | Okul örneği |
|---|---|---|
| Deontolojik (Kant) | Ödev ve ilke; sonuç önemsiz | Not değiştirmeyi her koşulda reddetmek |
| Teleolojik/faydacı (Bentham, Mill) | En çok kişiye en çok yarar | Kaynağı çoğunluğa yarayan işe harcamak |
| Erdem etiği (Aristoteles) | Karakter, erdemli kişi | "İyi bir müdür ne yapardı?" |
- Deontolojide eylemin kendisi doğru ya da yanlıştır; evrenselleştirilebilir ilke ve karşılıklılık (kendine yapılmasını istemediğini başkasına yapma) temel ölçüttür.
- Öğretmenlik meslek etiğinde mesleki bağlılık ve sürekli gelişme bir ilke olarak yer alır: öğretmenin kendini yenilemesi etik bir ödevdir.
Etikten hukuka geçelim: etik ilkelerin çiğnenmesi bazen suç olur. Görevle ilgili suçlar sınavda olay olarak gelir. Aşağıdaki tablo Türk Ceza Kanunu'ndaki dört suçu karşılaştırıyor; farkı "nasıl" sorusu belirler:
| Suç | Ayırt edici davranış | Örnek |
|---|---|---|
| İrtikâp (madde 250) | Nüfuzla zorlama, kandırma | Müdür "bağış yapmazsan kayıt yok" der |
| Rüşvet (madde 252) | Karşılıklı anlaşma | Veli ile müdür çıkar için anlaşır |
| Zimmet (madde 247) | Emanetteki malı mal edinme | Aile birliği parasını cebine koymak |
| Görevi kötüye kullanma (madde 257) | Görevin gereğine aykırı davranış | Hak edene belge vermemek |
Etik dışı davranış sorularında şıklar hep aynı aileden gelir. Kayırmacılığın türlerini ve angaryayı da tanı:
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Nepotizm | Akrabayı kayırma |
| Kronizm | Eş, dost, yakın arkadaşı kayırma |
| Partizanlık (siyasi kayırma) | Aynı siyasi görüştekini kayırma |
| Angarya | Bir kişiye karşılıksız ve zorla iş yaptırma |
Etik karar verirken izlenen aşamalar (Josephson modeli) okul olayı olarak sorulur: dur ve düşün (acele etme, yorgunken karar verme) → amaçları belirle → gerçekleri bil (tarafları dinle, kayıtları incele, söylentiyi ayıkla) → seçenekleri geliştir → sonuçları göz önünde bulundur → seç → gözden geçir ve değiştir.
Yıldırma (mobbing), işyerinde bir kişiye sistematik ve uzun süreli uygulanan psikolojik tacizdir. Leymann ölçüt olarak en az haftada bir ve en az altı ay sürmeyi önerir ve davranışları beş grupta toplar:
| Grup | Okul örneği |
|---|---|
| Kendini gösterme ve iletişime saldırı | Toplantıda sözünü sürekli kesmek |
| Sosyal ilişkilere saldırı | Öğretmeni yok saymak, yalnızlaştırmak |
| İtibara saldırı | Arkasından dedikodu, alay |
| Yaşam kalitesi ve mesleki duruma saldırı | Anlamsız ya da hiç görev vermemek |
| Sağlığa saldırı | Ağır yük, fiziksel tehdit |
Örgüt kültürü, iklim ve motivasyon
Kültür okulun kişiliği, iklim ise okulun havasıdır. Kültür derin ve yavaş değişir; iklim yüzeyde, ölçülmesi kolaydır.
| Ölçüt | Örgüt kültürü | Örgüt iklimi |
|---|---|---|
| Tanım | Paylaşılan değer, inanç, varsayım | Davranışlara ilişkin ortak algı |
| Köken | Antropoloji | Psikoloji |
| Derinlik | Derin, bilinç dışı olabilir | Yüzeysel, gözlenebilir |
| Örnek tipoloji | Schein'in üç düzeyi | Halpin-Croft: açık … kapalı |
Schein'in kültür düzeyleri bir buzdağı gibidir:
- Yapay ürünler (görünen uç): logo, tören, giyim, koridor panoları.
- Benimsenen değerler: "Okulumuzda her çocuk değerlidir." gibi ilan edilen değerler.
- Temel varsayımlar (suyun altı): sorgulanmadan kabul edilen, en derin düzey.
Halpin ve Croft'un iklim türleri açıktan kapalıya: açık, özerk, denetimli, aile, babacan, kapalı.
Motivasyon kuramları iki soruya cevap verir: kapsam kuramları "ne güdüler?", süreç kuramları "nasıl güdülenir?"
Aşağıdaki ilk tablo motivasyon kuramlarını temsilcisi ve anahtar kavramıyla, ikincisi okul örneğiyle veriyor.
| Kuram | Temsilci | Anahtar kavram |
|---|---|---|
| İhtiyaçlar hiyerarşisi | Maslow | Fizyolojik ihtiyaçtan kendini gerçekleştirmeye |
| Varolma, ilişki, gelişme | Alderfer | Üç ihtiyaç ve geriye gerileme |
| Başarı ihtiyacı | McClelland | Başarı, güç, ilişki |
| Çift etmen | Herzberg | Hijyen ve güdüleyici etmenler |
| Beklenti | Vroom | Beklenti, araçsallık, valens |
| Eşitlik | Adams | Girdi ve çıktı oranını kıyaslama |
| Amaç belirleme | Locke | Belirgin, zorlayıcı amaç |
| Kuram | Okul örneği |
|---|---|
| İhtiyaçlar hiyerarşisi | Önce ısınan sınıf, sonra proje |
| Varolma, ilişki, gelişme | Terfi olmayınca ilişkiye yönelmek |
| Başarı ihtiyacı | Yarışma isteyen öğretmen |
| Çift etmen | Maaş artışı tek başına yetmez |
| Beklenti | "Çalışırsam ödül gelir mi?" |
| Eşitlik | Aynı işe az ek ders, çabayı azaltma |
| Amaç belirleme | "Bu dönem 10 puan artış" |
Herzberg'i ayır:
| Hijyen (koruyucu) | Güdüleyici |
|---|---|
| Ücret, çalışma koşulları | Başarı, tanınma |
| Yönetim politikası, denetim biçimi | İşin kendisi, sorumluluk |
| Kişilerarası ilişkiler, iş güvencesi | İlerleme, gelişme |
| Yoksa doyumsuzluk yaratır | Varsa doyum ve güdülenme sağlar |
Karar verme, iletişim ve çatışma
Karar modelleri "yönetici ne kadar bilgiye sahip" sorusuna göre dizilir: her şeyi bilen rasyonel yöneticiden, belirsizlik içindeki çöp kutusuna.
| Model | Temsilci | Ana fikir |
|---|---|---|
| Rasyonel (klasik) | Belli bir temsilci yok | Tüm seçenekler bilinir, en iyisi seçilir |
| Sınırlı rasyonellik | H. Simon | "Yeterince iyi" çözümle yetinme |
| Artımcı | Lindblom | Küçük adımlarla ilerleme |
| Karma tarama | Etzioni | Temel karar geniş, ayrıntı artımcı |
| Çöp kutusu | Cohen, March, Olsen (1972) | Örgütlenmiş anarşide rastlantısal buluşma |
Grup karar teknikleri:
- Beyin fırtınası: eleştiri yok, nicelik önemli.
- Nominal grup: önce bireysel yazma, sonra yüz yüze sıralama.
- Delphi: uzmanlar yüz yüze gelmez, adlar gizli, birkaç tur anket.
- Grup düşüncesi (Janis): uyum baskısı eleştirel düşünceyi bastırır.
İletişim ağları merkezîlik derecesine göre farklılaşır:
| Ağ | Merkezîlik | Güçlü yanı |
|---|---|---|
| Tekerlek (çark) | En merkezî | Basit işte en hızlı; doyum düşük |
| Zincir, Y | Merkezî | Hiyerarşik aktarım |
| Daire | Merkezî değil | Eşit katılım |
| Tüm kanallar (yıldız) | Merkezî değil | Karmaşık işte ve doyumda üstün |
Johari penceresi, kişinin kendisi hakkında bildikleri ile başkalarının bildiklerini dört alana ayırır: açık (herkes bilir), gizli (yalnız kişi bilir), kör (yalnız başkaları bilir), bilinmeyen (kimse bilmez).
Çatışmaya bakış üç aşamalıdır: geleneksel görüş zararlı, insan ilişkileri görüşü doğal, etkileşimci görüş belli düzeyde gerekli sayar. Çatışma ile performans arasındaki ilişki ters U biçimindedir: çatışma çok az ya da çok fazlaysa performans düşer, orta düzeyde en yüksektir.
Çatışma çıktığında nasıl davranılacağını Thomas-Kilmann stratejileri anlatır; stratejiler iki eksene göre ayrılır:
| Strateji | Kendine ilgi | Karşıya ilgi |
|---|---|---|
| Rekabet (zorlama) | Yüksek | Düşük |
| Uyma (yumuşatma) | Düşük | Yüksek |
| Kaçınma | Düşük | Düşük |
| Uzlaşma | Orta | Orta |
| İşbirliği (bütünleştirme) | Yüksek | Yüksek |
Okul örneği: İki zümre aynı salonu aynı saatte istiyor. Müdür birini haklı çıkarırsa rekabet, ikisine yarım saat verirse uzlaşma, iki etkinliği birleştiren yeni bir program kurarsa işbirliği olur.
Değişim yönetimi ve stratejik planlama
Değişim, bir buz kalıbını yeniden şekillendirmeye benzer: önce erit, sonra biçim ver, sonra yeniden dondur. Bu Lewin'in modelidir.
Aşağıdaki tablo üç değişim modelini karşılaştırıyor.
| Model | Adımlar | Okul örneği |
|---|---|---|
| Lewin | Çözülme, değişme, yeniden dondurma | Yeni ölçme sistemine geçiş |
| Güç alanı (Lewin) | İtici ve engelleyici güçlerin dengesi | Destekçi ve dirençli öğretmenler |
| Kotter | Sekiz adım; aciliyetle başlar | Okul vizyonunu yenileme |
Kotter'in sekiz adımı: aciliyet duygusu → güçlü koalisyon → vizyon ve strateji → vizyonu iletme → engelleri kaldırma → kısa vadeli kazanımlar → kazanımları pekiştirme → kültüre yerleştirme.
Değişime direnç nedenleri: belirsizlik, alışkanlık, çıkar kaybı korkusu, güven ve bilgi eksikliği. Katılım, iletişim, eğitim ve destek direnci azaltır.
Stratejik planlama kamu idarelerinde 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu'na dayanır; okullar beş yıllık stratejik plan hazırlar.
| Kavram | Soru | Okul örneği |
|---|---|---|
| Misyon | Neden varız, bugün ne yapıyoruz? | "Her öğrenciyi geleceğe hazırlarız." |
| Vizyon | Gelecekte nereye varmak istiyoruz? | "İlçenin örnek okulu olmak." |
| Temel değerler | Bize ne yön verir? | Adalet, saygı, şeffaflık |
| Amaç → hedef | Neyi, ne kadar, ne zaman? | "2027'de devamsızlığı %20 azalt." |
| Performans göstergesi | Nasıl ölçeceğiz? | Aylık devamsızlık oranı |
Güçlü yönler, zayıf yönler, fırsatlar ve tehditler analizi (kısaca GZFT, İngilizcesi SWOT) okulun iç ve dış etkenlerini ayırır. Aşağıdaki tablo bu dört başlığı iki gruba bölüyor:
| İç etkenler (kontrol edilebilir) | Dış etkenler (çevreden gelen) |
|---|---|
| Güçlü yönler | Fırsatlar |
| Zayıf yönler | Tehditler |
PESTLE dış çevreyi politik, ekonomik, sosyal, teknolojik, yasal ve çevresel açıdan tarar; paydaş analizi iç ve dış paydaşların beklentisini belirler.
Eğitim denetimi: süreç, ilkeler, modeller
Denetim, okulun amaçlarına ne ölçüde ulaştığını saptamak, bulguları değerlendirmek ve işleyişi düzeltip geliştirmektir. Kim yaparsa yapsın (müdür ya da müfettiş) temel amaç okulun ve öğretmenin etkililiğidir. Bakanlıkta denetim ve rehberlik görevini maarif müfettişleri yürütür; okulda ise müdür, öğretmenin dersini izleyip mesleki gelişimine destek olarak okul içi denetimi yapar.
Denetimin üç öğesi bir çember gibi birbirini izler:
⇒ Durum saptama (fotoğraf çek) → Değerlendirme (yorumla, karar seçeneği üret) → Düzeltme-geliştirme (uygula, iyileştir)
Denetimin ilkeleri
Aşağıdaki tablo denetimin sekiz ilkesini açıklıyor.
| İlke | Anlamı |
|---|---|
| Amaçlılık | Neden ve neyi denetlediğin bellidir |
| Planlılık | Uzun-kısa dönem plana bağlıdır |
| Süreklilik | Ara sıra değil, sürekli yapılır |
| Nesnellik | Veriye ve ölçüte dayanır, tarafsızdır |
| Bütünlük | Tüm etkenler birlikte görülür |
| Durumsallık | Koşul farkı hesaba katılır |
| Açıklık | Beklenti ve süreç açıkça bilinir |
| Demokratiklik | Yetkiden çok etki, katılım, işbirliği |
Geleneksel ve çağdaş denetim
Aşağıdaki tablo geleneksel ve çağdaş denetimi karşılaştırıyor.
| Geleneksel (klasik) denetim | Çağdaş denetim |
|---|---|
| Kontrol ve hata bulma | Rehberlik ve geliştirme |
| Hiyerarşik, ast-üst ilişkisi | İşbirlikçi, eşit ortaklık |
| Didaktik (ders veren) | Diyaloğa dayalı |
| Yargılayıcı, cezalandırıcı | Betimleyici, destekleyici |
| Evrak ve ürün odaklı | Sınıf ve süreç odaklı |
| "Tek doğru yöntem" | Öğretmen yöntemini seçer |
| Öğretmen kendini savunur, eksiğini gizler | Öğretmen kendini değerlendirir |
Geleneksel denetimin de bir yararı vardır: mesleğe standart getirir. Ama eksiği raporlayıp bırakmak, öğretmenin "ne yaptığına" bakıp "ne yapabileceğini" görmemek denetimin geliştirici işlevine aykırıdır.
Çağdaş denetim modelleri
Sınavda hangi model olduğunu "amaç ne, kararı kim veriyor" sorusuyla bulursun.
| Model | Temsilci | Ayırt edici özellik |
|---|---|---|
| Klinik | Goldhammer, Cogan | Sınıf içi gözlem döngüsü, birinci elden veri |
| Öğretimsel | Belli bir temsilci yok | Sınıfta öğrenme-öğretmeyi geliştirmek |
| Gelişimsel | Glickman | Öğretmenin gelişim düzeyine göre yaklaşım |
| Farklılaştırılmış | Glatthorn | Öğretmen seçenekler arasından seçer |
| Sanatsal | Eisner | Güçlü yanı görür, eğitsel eleştiri |
| Akran denetimi | Belli bir temsilci yok | Öğretmenler birbirini gözler |
| Eleştirel | Belli bir temsilci yok | Eşitsizlik ve güç ilişkilerini sorgular |
- Klinik denetim: Denetçi ile öğretmen yüz yüze çalışır; en önemli özelliği öğretim verisinin gözlemle, birinci elden toplanmasıdır.
⇒ Gözlem öncesi görüşme → Gözlem → Analiz ve strateji → Gözlem sonrası görüşme → Analizin analizi
- Öğretimsel denetim de benzer bir döngü izler: tanışma → gözlem öncesi görüşme → sınıf gözlemi → gözlem sonrası görüşmeye hazırlık → gözlem sonrası görüşme. Odak sınıf yönetimi, iletişim, program ve güdülemedir.
- Sanatsal denetim öğretimi bir sanat sayar; öğretmenin birçok doğru yolu olabileceğini kabul eder, eksik aramaz, güçlü yanı geliştirir. Denetçinin iletişim becerisi çok önemlidir.
- Farklılaştırılmış denetim öğretmene hizmet türünü seçtirir: aday ya da ciddi sorunu olan öğretmene yoğun gelişim, deneyimliye işbirlikli ya da kendi kendini yönlendiren gelişim seçenekleri sunar.
- Gelişimsel denetim: Öğretmenlerin bilişsel, kavramsal, ahlaki ve benlik gelişimi farklıdır; denetim bu düzeye göre seçilir.
Glickman'da öğretmenin soyut düşünme ve bağlılık düzeyi arttıkça denetmen geri çekilir:
| Öğretmenin gelişim düzeyi | Yaklaşım | Kararı kim verir? |
|---|---|---|
| Düşük | Yönlendirici | Denetmen karar verir |
| Orta | İşbirlikçi | Birlikte karar verilir |
| Yüksek | Yönlendirici olmayan | Öğretmen karar verir |
Müdür denetimin hangi ilkesine uygun davranmıştır?
A) Süreklilik
B) Durumsallık
C) Planlılık
D) Açıklık
E) Amaçlılık
Cevap: B — Farklı koşullarda çalışanlardan aynı sonucu beklememek durumsallık ilkesidir.
Mentorluk ve kriz yönetimi
Mentorluk, deneyimli bir kişinin (mentor) daha az deneyimli birine (menti) uzun süreli, güvene dayalı mesleki rehberlik yapmasıdır. Koçluk ise daha kısa süreli ve belirli bir performans hedefine odaklıdır.
Okul örneği: Göreve yeni başlayan öğretmen Mehmet'e, okulda 20 yıllık Fatma Hanım bir yıl boyunca ders planı, veli görüşmesi ve sınıf yönetimi konusunda eşlik ediyor. Bu mentorluktur.
Kriz; beklenmedik, temel amaçları tehdit eden, zaman baskısı ve belirsizlik içeren durumdur. Mitroff'un beş evresi:
| Evre | Ne yapılır |
|---|---|
| Sinyalleri algılama | Erken uyarı işaretini fark etmek |
| Hazırlık ve önleme | Ekip, acil durum planı, tatbikat |
| Zararı sınırlama | Hasarın yayılmasını önlemek |
| İyileşme | Eğitime dönüş, psikososyal destek |
| Öğrenme | Ders çıkarıp planı güncellemek |
Okul güvenliği; fiziksel güvenlik, afet hazırlığı ve zorbalığın (fiziksel, sözel, ilişkisel, siber) önlenmesini kapsar.
Karıştırılanlar karşılaştırması
Aşağıdaki tablo sık karıştırılan kavram çiftlerini birbirinden ayırıyor.
| Karıştırılan ikili | Ayırt edici ipucu |
|---|---|
| Eşsonluluk ile sinerji | Eşsonluluk: farklı yol aynı sonuç. Sinerji: bütün parçadan büyük. |
| Entropi ile negatif entropi | Entropi: bozulma. Negatif entropi: dışarıdan enerjiyle yaşama. |
| Dönüşümcü ile etkileşimci | Dönüşümcü: vizyon, ilham. Etkileşimci: koşullu ödül, pazarlık. |
| Öğretimsel ile dağıtılmış | Öğretimsel: öğretime odak. Dağıtılmış: liderliğin herkese yayılması. |
| Sembolik ile kültürel liderlik | Sembolik: tören, sembol. Kültürel liderlik: ortak değer ve inanç. |
| Karizmatik güç ile uzmanlık gücü | Karizmatik güç: kişiye hayranlık. Uzmanlık gücü: bilgiye güven. |
| İrtikâp ile rüşvet | İrtikâp: baskıyla alma. Rüşvet: karşılıklı anlaşma. |
| Deontolojik ile faydacı | Deontolojik: ilke ve ödev. Faydacı: sonuç ve yarar. |
| Kültür ile iklim | Kültür: derin değer. İklim: yüzeysel algı. |
| Hijyen ile güdüleyici | Hijyen: dış koşul. Güdüleyici: işin kendisi. |
| Beklenti ile araçsallık | Beklenti: çaba performans getirir mi? Araçsallık: performans ödül getirir mi? |
| Uzlaşma ile işbirliği | Uzlaşma: iki taraf vazgeçer. İşbirliği: iki taraf tam kazanır. |
| Misyon ile vizyon | Misyon: bugün ne yapıyoruz. Vizyon: yarın nereye. |
| Mentorluk ile koçluk | Mentorluk: uzun süreli rehberlik. Koçluk: kısa süreli hedef. |
| X kuramı ile Y kuramı | X kuramı: insan tembeldir, zorlanmalı. Y kuramı: insan istekli, güvenilir. |
| Likert Sistem 1 ile Sistem 4 | Sistem 1: korku ve ceza. Sistem 4: tam güven, grup kararı. |
| Fayol, Gulick ve Gregg | Fayol: beş süreç. Gulick: yedi süreç (POSDCORB). Gregg: yedi süreç, kararla başlar. |
| Ölçüt koyma ile ölçme | Ölçüt koyma: işten önce standart belirlemek. Ölçme: işten sonra sayıya dökmek. |
| Dikey ile yatay örgüt modeli | Dikey: merkezî, tek zincir. Yatay: yerel özerklik. |
| Bütünlük ile durumsallık ilkesi | Bütünlük: tüm etkenleri görmek. Durumsallık: koşul farkını hesaba katmak. |
| Klinik ile gelişimsel denetim | Klinik: gözlem döngüsü. Gelişimsel: öğretmenin düzeyine göre yaklaşım. |
| Öğretimsel liderlik ile öğretimsel denetim | Öğretimsel liderlik: müdürün liderlik türü. Öğretimsel denetim: sınıf odaklı denetim modeli. |
Sayılar, isimler ve son tekrar
Aşağıdaki tablo bu konudaki yıl, sayı ve adlandırmaları topluca veriyor.
| Bilgi | Değer |
|---|---|
| Taylor, bilimsel yönetim | 1911 |
| Hawthorne araştırmaları | 1924–1932 |
| Çöp kutusu modeli | Cohen, March, Olsen 1972 |
| Hizmetkâr liderlik | Greenleaf 1970 |
| Fayol'un ilkeleri ve işlevleri | 14 ilke, 5 işlev |
| Gulick'in süreçleri (POSDCORB) | 7 |
| Gregg'in süreçleri | 7 |
| Likert'in yönetim sistemleri | 4 |
| Örgütlemenin işleri | 3: yapı, kadro, donatım |
| Denetleme adımları | 4: ölçüt, ölçme, karşılaştırma, düzeltme |
| Denetimin öğeleri | 3 |
| Denetimin ilkeleri | 8 |
| Dönüşümcü liderliğin boyutları | 4 |
| Senge'nin disiplinleri | 5 |
| Kotter'in adımları | 8 |
| Mitroff'un kriz evreleri | 5 |
| Mobbing ölçütü (Leymann) | Haftada en az 1, en az 6 ay |
| Stratejik plan dayanağı | 5018 sayılı Kanun, 5 yıllık |
Sınavdan önce bir daha bak:
- Eşsonluluk: farklı yollarla aynı sonuç (2023'te soruldu).
- Sembolik liderlik: tören, sembol, okul kültürü (2024). Öğretimsel liderlik: öğretim ve öğrenci başarısı (2022).
- İlke merkezli liderlik: güvenilirlik, güven, yetkilendirme, hizalama (2021).
- Karizmatik güç kişiden gelir; yasal, ödül, zorlayıcı makamdan (2025).
- İrtikâp baskı ile çıkar sağlamadır; rüşvette anlaşma vardır (2025).
- Deontolojik etik sonuca değil ilkeye bakar (2024). Mobbing sistematik ve uzun sürelidir (2023).
- Mentorluk uzun süreli, güvene dayalı rehberliktir (2021).
- Herzberg'de ücret hijyen; işbirliği kazan-kazan; güçlü ve zayıf yönler içte, fırsat ve tehditler dışta.
- X tembel ve denetlenmeli insan, Y istekli insan; Likert'te Sistem 4 en katılımcıdır.
- POSDCORB Gulick'tir; listeye kararla başlayan Gregg'dir.
- Çağdaş denetim rehberlik ve geliştirmedir; koşulu hesaba katmak durumsallık ilkesidir.
- Eşsonluluk (farklı yol, aynı sonuç) ile sinerji (bütün parçaların toplamından fazla) karıştırılır.
- Karizmatik güç bir güç kaynağıdır (French-Raven); dönüşümcü liderlikteki idealleştirilmiş etki ile aynı şey değildir.
- İrtikâpta baskı ya da kandırma vardır; rüşvette taraflar karşılıklı anlaşır.
- Sembolik liderlik tören ve sembollerle anlam yaratır; kültürel liderlik ortak değer ve inançları inşa eder.
- Herzberg’de ücret güdüleyici değil, hijyen etmenidir; tanınma ve sorumluluk güdüleyicidir.
- Vroom’da beklenti “çaba → performans”, araçsallık “performans → ödül” ilişkisidir.
- X kuramı insanı tembel ve denetlenmesi gereken varlık sayar; Likert’te Sistem 4 (demokratik) en katılımcı, Sistem 1 en otoriterdir.
- Çağdaş denetimde amaç not vermek değil geliştirmektir; koşul farkını hesaba katmak durumsallık, tüm etkenleri birlikte görmek bütünlük ilkesidir.
Hızlı tekrar
- Taylor: Bilimsel yönetim; zaman-hareket etüdü, işin en iyi yolu, parça başı ücret.
- Fayol: Planlama, örgütleme, emir-komuta, koordinasyon, denetim; 14 yönetim ilkesi.
- Weber bürokrasisi: Hiyerarşi, yazılı kurallar, uzmanlaşma, gayrişahsi ilişkiler, liyakat.
- Hawthorne araştırmaları: Elton Mayo; verimlilikte informal grup ve sosyal ilişkilerin önemi.
- Eşsonluluk: Açık sistemde aynı sonuca farklı yollarla ulaşılabilmesi.
- Güç kaynakları (French-Raven): Yasal, ödül, zorlayıcı makamdan; uzmanlık ve karizmatik kişiden gelir. Güven, sempati, ilham = karizmatik (2025).
- Durumsallık: Tek en iyi yönetim yok; değişken çevrede organik, durağan çevrede mekanik yapı.
- Dönüşümcü liderlik (dört boyut): İdealleştirilmiş etki, ilham verici motivasyon, entelektüel uyarım, bireysel ilgi.
- Öğretimsel liderlik (Hallinger-Murphy): Misyonu tanımlama, öğretim programını yönetme, olumlu öğrenme iklimi.
- Sembolik liderlik: Tören, slogan, arma, hikâye ve simgelerle okul kültürünü biçimlendirme (2024).
- Hizmetkâr liderlik: Greenleaf (1970); önce hizmet, dinleme, empati, insanların gelişimine bağlılık.
- İlke merkezli liderlik (Covey): Kişisel güvenilirlik, kişilerarası güven, yönetsel yetkilendirme, örgütsel hizalama (2021).
- Schein kültür düzeyleri: Yapay ürünler, benimsenen değerler, temel varsayımlar (en derin).
- Kültür ve iklim: Kültür paylaşılan derin değerler; iklim davranışlara ilişkin ortak algı.
- Herzberg hijyen etmenleri: Ücret, çalışma koşulları, denetim, iş güvencesi; yokluğu doyumsuzluk yaratır.
- Herzberg güdüleyicileri: Başarı, tanınma, işin kendisi, sorumluluk, ilerleme.
- Etik kuramlar: Deontolojik = ödev ve karşılıklılık, sonuç önemsiz (2024); faydacı = en çok kişiye en çok yarar; erdem etiği = karakter.
- Adams eşitlik kuramı: Kendi girdi/çıktı oranını başkalarınınkiyle karşılaştırma.
- Çöp kutusu modeli: Örgütlenmiş anarşilerde problem, çözüm, katılımcı ve fırsatın rastlantısal buluşması.
- İrtikâp, rüşvet, zimmet: İrtikâpta nüfuzla zorlama (2025), rüşvette karşılıklı anlaşma, zimmette emanet malı edinme; nepotizm akraba, kronizm eş-dost kayırmasıdır.
- İşbirliği stratejisi: Kendine ve karşı tarafa yüksek ilgi; kazan-kazan çözüm.
- Lewin değişim modeli: Çözülme, değişme, yeniden dondurma.
- Yıldırma (mobbing): Bir kişiyi hedef alan, sistemli ve uzun süreli psikolojik baskı; amaç yıpratma ve itibarsızlaştırma (2023).
- Mitroff kriz evreleri: Sinyal algılama, hazırlık-önleme, zararı sınırlama, iyileşme, öğrenme.