Eğitim yönetimi, liderlik ve denetim

Eğitim Bilimleri · ~45 dk · Ücretsiz

Neden önemli? EKYS Eğitim Bilimleri sorularının en çok çıkan alanı burası: 2021–2026 arasında bilinen 11 soru var (ÖSYM'nin yayımladığı kitapçıklarda 10, aday bildirimlerinde 1). 2021'den 2025'e her yıl liderlik, etik ya da örgüt kavramlarından soru geldi; 2026'dan itibaren alanın toplam soru sayısı 12. Sınav kuramın adını değil, kısa bir okul olayında hangi kavramın işlediğini sorar; müdürlükte de toplantıdan stratejik plana kadar bu kavramlarla çalışırsın.
Bu derste
  • Klasik, neoklasik (X-Y, Sistem 4, Z dahil), modern ve çağdaş yönetim yaklaşımlarını temsilcisi ve anahtar kavramıyla eşleştirmek
  • Fayol, Gulick ve Gregg’in yönetim süreçlerini; planlama, örgütleme, eşgüdüm, iletişim ve denetleme adımlarını ayırt etmek
  • Dönüşümcü, öğretimsel, dağıtılmış, hizmetkâr, sembolik ve ilke merkezli liderliği bir okul olayında tanımak
  • Güç kaynaklarını, etik kuramları ve yıldırma (mobbing) davranışlarını ayırt etmek
  • Kültür-iklim, motivasyon, karar verme, iletişim ağı, çatışma ve değişim modellerini okul olaylarına bağlamak
  • Denetimin öğelerini, ilkelerini, geleneksel-çağdaş farkını ve denetim modellerini; stratejik planlama ve mentorluğu uygulamaya aktarmak

Büyük resim: yönetim düşüncesinin haritası

Yönetim en kısa tanımıyla başkaları aracılığıyla amaca ulaşmaktır. Yönetici insan, para, zaman, araç ve mekân gibi girdileri amaca dönüştürecek ortamı kurar. Yönetim hem bilimdir (veri, ilke, ölçme kullanır) hem sanattır (sezgi, insanı okuma, yetkiden çok etkiyi kullanma ister).

⇒ Kamu yönetimi → Eğitim yönetimi → Okul yönetimi

  • Eğitim yönetimi kamu yönetiminin, okul yönetimi de eğitim yönetiminin alt alanıdır.
  • Yönetim etkinliği amaca yönelik, grupla yapılan, iş bölümüne, eşgüdüme, yetki ve sorumluluğa dayanan bir etkinliktir.
  • Kuram uygulayıcı için başvuru çerçevesidir. Betimleyici kuram var olanı açıklar ("ne oluyor?"); kural koyucu (normatif) kuram olması gerekeni söyler ("ne olmalı?").

Yönetim düşüncesi dört durakta ilerler. Her durak bir öncekinin eksiğine cevap verir: önce iş, sonra insan, sonra sistem ve durum, en sonda kültür ve öğrenme öne çıkar.

DönemOdakOkul karşılığı
Klasikİş, kural, verimlilikYazılı yönerge, ders dağılımı
Neoklasikİnsan, informal grupÖğretmenler odası sohbeti
ModernAçık sistem, duruma göreÇevreye uyan okul
ÇağdaşKültür, kalite, öğrenmeÖğrenen okul, ortak vizyon

Konuyu üç soruyla çöz:

  • Soru "kim kimi nasıl etkiliyor" diye mi soruyor? → liderlik ve güç.
  • "Doğru olan ne" diye mi soruyor? → etik.
  • "Okul bir bütün olarak nasıl işliyor" diye mi soruyor? → kuram, kültür, sistem.
Akılda tut: Sıralama kodu: "İş → İnsan → Sistem → Kültür". Taylor saatiyle başladı, Mayo çayıyla devam etti, sistemciler pencereyi açtı, çağdaşlar okulun ruhuna baktı.
Önemli: Bu alt konudan 2021–2025 arasındaki her sınavda soru çıktı: eşsonluluk, mobbing, sembolik, öğretimsel ve ilke merkezli liderlik, deontolojik etik, karizmatik güç, irtikâp, mentorluk.

Yönetim kuramları: klasikten çağdaşa

Klasik yaklaşım örgütü bir makine gibi görür; insan ekonomik bir varlıktır. Neoklasik yaklaşım makinenin içindeki insanı keşfeder. Modern yaklaşım okulu çevresiyle konuşan açık sistem sayar.

Aşağıdaki iki tablo klasik, neoklasik ve modern yaklaşımı karşılaştırıyor. Birincisi insana ve örgüte bakışı gösterir.

Yaklaşımİnsana bakışıÖrgüte bakışı
KlasikEkonomik, tembel, denetlenmeliBiçimsel yapı, kural
NeoklasikSosyal, ilgi isterİnformal grup
ModernSistemin bir parçasıÇevreye açık sistem

İkincisi her yaklaşımın odağını ve eksik yanını gösterir.

YaklaşımOdağıEksik yanı
Klasikİş ve verimİnsanı görmez
Neoklasikİnsan ilişkileriYapıyı görmez
ModernBütün ve durumBelirgin eksiği yok; yapı ile insanı birleştirir

Aşağıdaki ilk tablo yönetim yaklaşımlarının temsilcisini ve anahtar kavramını, ikincisi okuldaki karşılığını veriyor.

YaklaşımTemsilciAnahtar kavram
Bilimsel yönetimTaylor (1911)Zaman-hareket etüdü, işin en iyi yolu
Yönetim süreciFayolBeş işlev ve 14 ilke
BürokrasiWeberYasal-ussal otorite, yazılı kural
İnsan ilişkileriMayo (Hawthorne)İnformal grup, ilgi görme
Kabul kuramıBarnardOtorite astın kabulüne dayanır
BütünleştirmeFollettÇatışmayı birleştirerek çözme
SistemKatz-Kahn, BertalanffyGirdi-süreç-çıktı, eşsonluluk
DurumsallıkBurns-Stalker, FiedlerTek en iyi yol yok
YaklaşımOkul örneği
Bilimsel yönetimKayıt işlemini dakikalara bölmek
Yönetim süreciPlan, görevlendirme, denetim
BürokrasiResmî yazı, hiyerarşi, liyakat
İnsan ilişkileriİlgi görünce verimi artan zümre
Kabul kuramıKabul görmeyen talimat işlemez
Bütünleştirmeİki zümrenin ortak çözüm bulması
SistemOkul-çevre etkileşimi
DurumsallıkKriz ve olağan dönemde farklı yönetim

Klasik kuramlar: iş, kural, verim

Klasik kuramın insan varsayımı nettir: insan akılla ve ekonomik çıkarla karar verir (homo economicus), doğası gereği tembeldir, sıkı denetim ister; yetki tepede toplanmalıdır.

Taylor işi şöyle ele alır:

⇒ İşi parçalara böl → Her parçayı bilimsel incele → Standartlaştır → Parçaları birleştir → Uygun kişiyi yerleştir → Teşvik et → Bilimsel olarak denetle

  • Taylor'un esasları "yerine" kalıbıyla akılda kalır: gelişigüzellik yerine bilim, düzensizlik yerine ahenk, bireysellik yerine işbirliği, düşük verim yerine en yüksek çıktı, bir de çalışanın eğitimi.
  • Fayol'un beş işlevi: planlama, örgütleme, emir-komuta, koordinasyon, denetim. Fayol örgütü bir bütün olarak ele alan ve yönetimin her alanı için ilke koyan ilk kişidir. Gulick bunu POSDCORB'a genişletti (yönetim süreçleri bölümünde).
  • Weber'in bürokrasisi günlük dildeki "git-gel" değil, ideal bir örgüt modelidir: işbölümü ve uzmanlaşma, açık hiyerarşi, yazılı kurallar, kişisellikten uzak ilişki, liyakate göre seçme ve yükselme, makamdan gelen yasal yetki, makam ile kişinin ayrılması.

Aşağıdaki tablo bürokrasinin yararlarını ve sakıncalarını karşılaştırıyor.

Bürokrasinin yararıBürokrasinin sakıncası
Kurallar herkese tarafsız uygulanırKural katılığı, keyfî kurallar
Otorite açıkça tanımlıdırRol çatışması, iletişim tıkanması
İşbölümü ve uzmanlaşmaKişisel gelişme ve yeniliğe kapalılık

Neoklasik kuramlar: makinedeki insan

Hawthorne araştırmaları (Mayo) ışığın değil ilgi görmenin verimi artırdığını gösterdi. Neoklasikler insan davranışı, informal grup, algı, güdülenme, liderlik ve çatışma üzerinde durdu. Yönetici "otoriter amir" değil, ilgilenen bir "baba" gibi olmalıydı.

McGregor ("Örgütlerin İnsan Yönü") yöneticinin insana bakışını ikiye ayırdı:

X kuramıY kuramı
İnsan tembeldir, işten kaçarÇalışmak oyun kadar doğaldır
Sorumluluktan kaçar, zorlanmalıSorumluluk ister, kendini denetler
Sıkı denetim, ceza, az yetki devriKatılım, güdüleme, yetki devri
Otoriter yöneticiKatılımcı, demokratik yönetici

Ouchi'nin Z kuramı X ve Y'ye Japon örgütlerinden gelen bir alternatiftir: uzun süreli istihdam, uzlaşmayla ortak karar, bireysel sorumluluk, yavaş değerlendirme ve yükselme, informal denetim, çalışana bütüncül ilgi.

Likert (Michigan) yönetici davranışını X'ten Y'ye uzanan dört basamakta topladı:

SistemAdAyırt edici özellik
1İstismarcı-otokratikGüven yok, korku ve ceza
2Yardımsever (babacan) otokratikBiraz güven, ara sıra ödül
3Danışmacı (katılımcı)Görüş alır, son kararı kendisi verir
4Demokratik (katılımcı grup)Tam güven, kararı grup alır
  • Likert'e göre örgüt Sistem 4'e yaklaştıkça başarı ve doyum artar; iletişim hem dikey hem yataydır.
  • Grup dinamiği: Grup içi ve gruplar arası etkileşimin bireye ve örgüte etkisini inceler. Grubun normlarını benimseyen üye, gruba ait olmaktan doyum duyar.
  • Neoklasiklere eleştiri: biçimsel yapıyı ihmal ettiler, örgütü "mutlu aile" saydılar, birey ile örgüt amaçları arasındaki çatışmayı görmediler.
Akılda tut: "X kırbaç, Y kanat, Z aile." X sopayla, Y güvenle yönetir; Z örgütü ömür boyu bir aile gibi görür.
Önemli: Likert'te sistemlerin adları kaynağa göre değişir: Sistem 3 "danışmacı" ya da "katılımcı", Sistem 4 "katılımcı grup" ya da "demokratik" diye geçer. Sınavda numaranın sırası değişmez: 1 en otoriter, 4 en katılımcıdır.
Sınavda soruldu: Bir okul müdürü, öğretmenlerin kendiliğinden çalışmayacağını düşünerek her işi ayrıntılı yazılı talimatla tanımlıyor, sıkı denetim yapıyor ve yetki devretmekten kaçınıyor.

Müdürün insana bakışı aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanır?

A) McGregor'un Y kuramı

B) Ouchi'nin Z kuramı

C) McGregor'un X kuramı

D) Likert'in Sistem 4 modeli

E) Follett'in bütünleştirme yaklaşımı

Cevap: C — İnsanın tembel olduğu, zorlanıp sıkı denetlenmesi gerektiği ve az yetki devri X kuramının varsayımlarıdır.

Modern kuramlar: sistem ve durum

Sistem yaklaşımında önemli olan bütündür; parçalar bütüne katkı verdiği ölçüde önemlidir. Okul öğretmen, öğrenci, program, bütçe gibi alt sistemlerden oluşur ve çevresiyle alışveriş yapar. Durumsallık ise "tek en iyi yol yok" der; öteki kuramların yerine geçmez, hangisinin hangi durumda işe yaradığını arar.

  • Durumsallıkta Burns-Stalker: durağan çevre → mekanik (katı kurallı, hiyerarşik), değişken çevre → organik (esnek, yatay iletişimli) yapı. Lawrence-Lorsch farklılaşma-bütünleşme, Woodward teknoloji-yapı ilişkisini inceledi.
  • Çağdaş yaklaşımlar: Ouchi'nin Z kuramı, toplam kalite yönetimi, kaos kuramı (kelebek etkisi) ve öğrenen örgüt.

Sistem yaklaşımının kavramları sınavın gözdesidir:

KavramAnlamıOkul örneği
EşsonlulukAynı sonuca farklı yollarla varmakİki okul farklı yöntemle aynı LGS başarısı
SinerjiBütün, parçaların toplamından fazlaOrtak proje tek tek çabayı aşar
EntropiSistemin bozulma eğilimiBakımsız okulda düzenin çözülmesi
Negatif entropiDışarıdan enerji alıp yaşamakVelilerden, hayırseverden kaynak
Dinamik dengeDeğişerek dengede kalmakYeni yönetmeliğe uyum sağlamak

Senge'nin öğrenen örgüt için beş disiplini: kişisel ustalık, zihinsel modeller, paylaşılan vizyon, takım hâlinde öğrenme, sistem düşüncesi.

Akılda tut: Eşsonluluk = "Bütün yollar Roma'ya çıkar." Sinerji = "1 + 1 = 3." Negatif entropi = "Dışarıdan nefes alan okul yaşar."
Akılda tut: Senge'nin beşlisi için "KiZiPaTaS": Kişisel ustalık, Zihinsel modeller, Paylaşılan vizyon, Takım öğrenmesi, Sistem düşüncesi (beşinci disiplin).
Sınavda soruldu: 2023 EKYS: sistem yaklaşımında eşsonluluk kavramı soruldu.
Önemli: Eşsonluluk ile sinerji en sık karıştırılan ikilidir: biri "farklı yol, aynı sonuç", öbürü "bütün parçadan büyük".
Sınavda soruldu: 2023 EKYS: sistem yaklaşımında eş sonluluk

Yönetim süreçleri: planlamadan değerlendirmeye

Yönetim süreçleri yöneticinin "ne yaptığını" adım adım anlatır. Düşünürler bunları farklı sayıda ve sırada verir; bu ayrımlar kesin değildir. Hiçbir süreç ötekinden daha önemli değildir ve süreçler bir döngü gibi işler: planla, uygula, denetle, yeniden planla.

DüşünürSayıSüreçler
Fayol5Planlama, örgütleme, emir, eşgüdüm, denetim
Gulick (POSDCORB)7Planlama, örgütleme, kadrolama, yöneltme, eşgüdüm, raporlama, bütçeleme
Gregg7Karar, planlama, örgütleme, iletişim, etkileme, eşgüdüm, değerlendirme
Akılda tut: POSDCORB İngilizce baş harflerdir: Planning, Organizing, Staffing, Directing, COordinating, Reporting, Budgeting. Fayol'da olmayıp Gulick'te olan üçlü "KaRaBü": Kadrolama, Raporlama, Bütçeleme. Gregg ise listeye kararla başlar, değerlendirmeyle bitirir.

Planlama

Planlama, uygulamadan önce düşünmektir: amaçları ve onlara giden yolu önceden belirler, geleceğin belirsizliğini azaltır, dikkati amaca toplar ve denetimi kolaylaştırır. İyi bir plan amaca yönelik, bütünlüklü, ölçülebilir, geliştirilebilir (esnek), güvenilir, tutumlu ve yalın olur.

Eğitim planlaması; okulun amaçları için gereken insan ve madde kaynağını sağlama ve kullanma yollarını kararlaştırmadır. Kalkınma planlarıyla bütünleşir, eğitim sistemini bir bütün olarak ele alır, nicel ve nitel gelişmeyi birlikte gözetir.

Örgütleme ve eşgüdüm

Örgütleme planı uygulanabilir bir yapıya çevirir. Üç işi vardır:

Örgütleme işiNe yapılırOkul örneği
Yapıyı kurmaİşleri, basamakları, yetkileri belirlemeZümre ve kurul görevleri
KadrolamaDoğru kişiyi seçme, yetiştirmeBranş öğretmenini derse vermek
DonatımÇalışma ortamını sağlamaLaboratuvarı donatmak
  • Dikey örgüt modeli: Merkezden birimlere tek emir zinciri; merkezî yönetimi temsil eder.
  • Yatay örgüt modeli: Taşradaki birimler karar ve emirde daha özgürdür; yerel yönetimi temsil eder.

Eşgüdüm (koordinasyon) işbölümüyle ayrılan işleri yeniden birleştirir; birimlerin birbirinden haberdar olmasını sağlar.

Aşağıdaki tablo eşgüdüm türlerini karşılaştırıyor.

Eşgüdüm türüYönÖrnek
DikeyAlttan üste, üstten altaMüdür ile zümre başkanı
YatayBirimler arasıMatematik ve fen zümresi
ÇaprazProje ve matris yapıFarklı branşlardan proje ekibi

İletişim

⇒ Kaynak (verici) → Mesaj → Kanal → Alıcı → Geri bildirim

İletişim sözlü, yazılı ya da sözsüz (beden dili, simge) olur. Engelleri altı grupta düşün: bireysel (önyargı, duygu), fiziksel (gürültü, uzaklık), hiyerarşik (ast-üst mesafesi, denetim alanının genişliği), anlamsal (kavram ve sembolün farklı anlaşılması), korunma (önceden verilmiş söze bağlı kalma) ve sınırlama (bilgiyi saklama).

Denetleme (kontrol) süreci

Denetleme, plandan sapmaları önlemek ve düzeltmek için yapılır. Dört adımı vardır:

⇒ Ölçüt koyma → Ölçme → Karşılaştırma → Düzeltme

Okul örneği: Müdür "dönem sonunda devamsızlık %5'in altında" hedefini koyar (ölçüt), aylık oranı e-Okul'dan alır (ölçme), hedefle kıyaslar (karşılaştırma), %8 çıkan şubede veli görüşmesi başlatır (düzeltme).

Akılda tut: Denetlemeyi termostata benzet: ayarı koy (ölçüt), sıcaklığı oku (ölçme), farkı bul (karşılaştırma), kombiyi çalıştır (düzeltme).
Önemli: "Ölçüt koyma" ile "ölçme" karışır: ölçüt işten önce belirlenen standarttır; ölçme, yapılan işin sonradan sayıya dökülmesidir.
Sınavda soruldu: Yönetim süreçlerini sıralarken listeye "karar verme" ile başlayıp "değerlendirme" ile bitiren ve iletişim ile etkilemeyi ayrı süreç sayan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

A) Henri Fayol

B) Luther Gulick

C) Frederick Taylor

D) Russell Gregg

E) Max Weber

Cevap: D — Gregg'in yedi süreci karar, planlama, örgütleme, iletişim, etkileme, eşgüdüm ve değerlendirmedir.

Liderlik kuramları ve çağdaş liderlik türleri

Liderlik araştırması üç soru sordu: lider nasıl biridir (özellik), ne yapar (davranış), hangi durumda etkilidir (durumsallık). Bugünkü sınav soruları ise çoğunlukla çağdaş modellerden gelir.

⇒ Özellik: "Lider doğulur" → Davranış: "Lider ne yapar?" → Durumsal: "Duruma göre değişir" → Çağdaş: vizyon, değer, öğretim

Yönetici ile lider aynı kişi olabilir ama aynı şey değildir: yönetici gücünü makamdan alır, düzeni korur; lider etkiyle izleyen bulur, değişimi başlatır. McGregor'un Y tipi yöneticisi, lider tipi yöneticidir.

Aşağıdaki tablo başlıca liderlik kuramlarını temsilcisi ve ana fikriyle karşılaştırıyor.

KuramTemsilciAna fikir
Özellik"Büyük adam" görüşü, StogdillZekâ, özgüven gibi doğuştan özellikler
OhioOhio Üniversitesiİki boyut: yapıyı kurma ve anlayış gösterme
MichiganLikert ve arkadaşlarıİki boyut: iş merkezli ve çalışan merkezli
Yönetim ızgarasıBlake-Mouton9.9 takım yönetimi en etkili
Etkili liderlikFiedlerLider-üye ilişkisi, görev yapısı, pozisyon gücü
Yol-amaçHouseLider amaca giden yolu açar
DurumsalHersey-Blanchardİzleyenin hazırbulunuşluğu belirler
  • Ohio: "Yapıyı kurma" işi ve kuralları düzenlemek, "anlayış gösterme" çalışana ilgi ve saygıdır.
  • 9.9: Blake-Mouton ızgarasında işe ilgi ve insana ilgi 1–9 arası puanlanır; 9.9 ikisinin de en yüksek olduğu takım yönetimidir.
  • Hazırbulunuşluk (Hersey-Blanchard'da olgunluk): İzleyenin işi yapmaya ne kadar istekli ve yeterli olduğu.

Hersey-Blanchard'da izleyen olgunlaştıkça lider geri çekilir:

İzleyenLiderlik tarzı
İsteksiz ve yetersizAnlatma (yönlendirme)
İstekli ama yetersizSatma (ikna)
Yeterli ama isteksizKatılma
Yeterli ve istekliDevretme

Aşağıdaki ilk tablo çağdaş liderlik türlerini temsilcisi ve odağıyla, ikincisi soru kökündeki ayırt edici ipucuyla veriyor.

TürTemsilciOdak
DönüşümcüBurns, BassVizyon ve dört boyut
EtkileşimciBurns, BassKoşullu ödül
ÖğretimselHallinger-MurphyÖğretim ve öğrenci başarısı
DağıtılmışSpillaneLiderlik herkese yayılır
HizmetkârGreenleaf (1970)Önce hizmet
SembolikSergiovanniSemboller, törenler
KültürelSergiovanniDeğer ve inanç inşası
İlke merkezliCoveyİlkeler, dört düzey
EtikBelli bir temsilci yokDürüstlük, adalet
TürSoru kökündeki ipucu
Dönüşümcü"İlham verdi, varsayımları sorgulattı"
Etkileşimci"Hedefe ulaşana ödül"
Öğretimsel"Derse girdi, programı izledi"
Dağıtılmış"Zümre başkanı öncülük etti"
Hizmetkâr"Dinledi, gelişimini önemsedi"
Sembolik"Tören, rozet, slogan"
Kültürel"Okulun ortak değerleri"
İlke merkezli"Güvenilirlik, güven, yetkilendirme"
Etik"Doğru olanı seçti"
  • Dönüşümcü liderliğin dört boyutu: idealleştirilmiş etki (rol model), ilham verici motivasyon (vizyon), entelektüel uyarım (sorgulatma), bireysel ilgi (kişiye özel destek).
  • Öğretimsel liderlik (Hallinger-Murphy) üç boyut: misyonu tanımlama, öğretim programını ve öğretimi yönetme, olumlu öğrenme iklimi geliştirme.
  • Sergiovanni'nin beş liderlik gücü: teknik, insani, eğitsel, sembolik, kültürel. Sembolik lider okul için neyin önemli olduğunu tören, ziyaret, logo ve hikâyelerle gösterir.
  • Covey'nin ilke merkezli liderliği dört düzeyde işler: kişisel → güvenilirlik, kişilerarası → güven, yönetsel → yetkilendirme, örgütsel → hizalama (uyum).
  • Dağıtılmış liderlik basit bir yetki devri değildir; liderlik etkileşim içinde ortaya çıkan bir pratiktir.

Okul örneği: Müdür Ayşe Hanım her pazartesi törende o haftanın "değer kahramanını" rozetle ödüllendiriyor, okul girişine başarı panosu kurduruyor. Bu, sembolik liderliktir; ölçüt "semboller ve törenlerle anlam yaratma"dır.

Akılda tut: Kısa yol: "dört boyut (örnek rol, vizyon, sorgulatma, bireysel ilgi) = dönüşümcü", "sınıfa giren müdür = öğretimsel", "rozet ve tören = sembolik", "dört düzey güven zinciri = ilke merkezli", "önce hizmet = hizmetkâr".
Akılda tut: Covey zinciri: "Ben güvenilirim → Bana güvenilir → Yetki verilir → Okul hizalanır." Kişiden örgüte doğru büyüyen bir halka gibi düşün.
Sınavda soruldu: Okulun matematik zümresinde öğretmenler hem konuya hâkim hem de işe istekli. Müdür, yıllık planlamadan etkinlik seçimine kadar kararları ve sorumluluğu tümüyle zümreye bırakıyor, yalnızca sonuçları izliyor.

Hersey-Blanchard'ın durumsal liderlik modeline göre müdürün tarzı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Anlatma

B) Satma

C) Katılma

D) Devretme

E) Yapıyı kurma

Cevap: D — İzleyenler hem yeterli hem istekli olduğunda lider kararı ve sorumluluğu devreder.

Sınavda soruldu: 2024 EKYS: okul kültürü, semboller ve törenlerle ilgili sembolik liderlik soruldu.
Sınavda soruldu: 2022 EKYS: öğretimsel liderlik soruldu. 2021 EKYS: ilke merkezli liderliğin boyutları soruldu.
Sınavda soruldu: Bir okul müdürü, öğretmenleri okulun ortak vizyonu etrafında heyecanlandırıyor, yerleşik uygulamaları sorgulamalarını teşvik ediyor ve her öğretmenin gelişim ihtiyacıyla tek tek ilgileniyor.

Müdürün bu davranışları aşağıdaki liderlik türlerinden hangisine en iyi uyar?

A) Etkileşimci liderlik

B) Sembolik liderlik

C) Dönüşümcü liderlik

D) Hizmetkâr liderlik

E) Öğretimsel liderlik

Cevap: C — Vizyonla ilham verme, varsayımları sorgulatma (entelektüel uyarım) ve bireysel ilgi dönüşümcü liderliğin dört boyutundandır.

Önemli: Dönüşümcü liderlikte "karizma" vardır ama karizmatik güç (güç kaynağı) ile karıştırma: biri liderlik modeli, öbürü güç türüdür.
Sınavda soruldu: 2024 EKYS: sembolik liderlik · 2022 EKYS: öğretimsel liderlik · 2021 EKYS: ilke merkezli liderlik · 2023 EKYS: dönüşümcü liderlik (aday bildirimi)

Güç kaynakları, yönetim etiği ve yıldırma

Güç, başkasının davranışını etkileme kapasitesidir. French ve Raven gücü beş kaynağa ayırır; üçü makamdan, ikisi kişiden gelir.

GüçKaynağıOkul örneği
YasalMakam, mevzuat"Müdür olarak görevlendiriyorum."
ÖdülÖdül verebilmeTeşekkür belgesi önermek
ZorlayıcıCeza verebilmeDisiplin soruşturması başlatmak
UzmanlıkBilgi, beceriMEBBİS (MEB Bilişim Sistemleri) sorununu çözen yardımcı
KarizmatikKişiliğe hayranlık"Onun için seve seve kalırım."
Akılda tut: Kodlama "YÖZ + UK": Yasal, Ödül, Zorlayıcı makamın gücüdür; Uzmanlık ve Karizma kişinin gücüdür. Müdür emekli olunca YÖZ gider, UK kalır.
Sınavda soruldu: 2025 EKYS: yöneticinin güç kaynaklarından karizmatik güç soruldu.

Etik, "doğru olan nedir" sorusudur. Üç büyük kuram vardır:

KuramÖlçütOkul örneği
Deontolojik (Kant)Ödev ve ilke; sonuç önemsizNot değiştirmeyi her koşulda reddetmek
Teleolojik/faydacı (Bentham, Mill)En çok kişiye en çok yararKaynağı çoğunluğa yarayan işe harcamak
Erdem etiği (Aristoteles)Karakter, erdemli kişi"İyi bir müdür ne yapardı?"
  • Deontolojide eylemin kendisi doğru ya da yanlıştır; evrenselleştirilebilir ilke ve karşılıklılık (kendine yapılmasını istemediğini başkasına yapma) temel ölçüttür.
  • Öğretmenlik meslek etiğinde mesleki bağlılık ve sürekli gelişme bir ilke olarak yer alır: öğretmenin kendini yenilemesi etik bir ödevdir.

Etikten hukuka geçelim: etik ilkelerin çiğnenmesi bazen suç olur. Görevle ilgili suçlar sınavda olay olarak gelir. Aşağıdaki tablo Türk Ceza Kanunu'ndaki dört suçu karşılaştırıyor; farkı "nasıl" sorusu belirler:

SuçAyırt edici davranışÖrnek
İrtikâp (madde 250)Nüfuzla zorlama, kandırmaMüdür "bağış yapmazsan kayıt yok" der
Rüşvet (madde 252)Karşılıklı anlaşmaVeli ile müdür çıkar için anlaşır
Zimmet (madde 247)Emanetteki malı mal edinmeAile birliği parasını cebine koymak
Görevi kötüye kullanma (madde 257)Görevin gereğine aykırı davranışHak edene belge vermemek
Akılda tut: İrtikâpta mağdur istemeden verir (baskı var), rüşvette taraflar isteyerek anlaşır. "Baskı varsa irtikâp, pazarlık varsa rüşvet."

Etik dışı davranış sorularında şıklar hep aynı aileden gelir. Kayırmacılığın türlerini ve angaryayı da tanı:

KavramAnlamı
NepotizmAkrabayı kayırma
KronizmEş, dost, yakın arkadaşı kayırma
Partizanlık (siyasi kayırma)Aynı siyasi görüştekini kayırma
AngaryaBir kişiye karşılıksız ve zorla iş yaptırma
Akılda tut: "Nepo = akraba, krono = kanka": nepotizmde kan bağı, kronizmde arkadaşlık bağı vardır.

Etik karar verirken izlenen aşamalar (Josephson modeli) okul olayı olarak sorulur: dur ve düşün (acele etme, yorgunken karar verme) → amaçları belirle → gerçekleri bil (tarafları dinle, kayıtları incele, söylentiyi ayıkla) → seçenekleri geliştir → sonuçları göz önünde bulundur → seç → gözden geçir ve değiştir.

Önemli: Öğretmenlik meslek etiği ilkeleri de şık olarak birlikte gelir: adalet, dürüstlük-doğruluk-güven, mesleki bağlılık ve sürekli gelişme, sağlıklı ve güvenli bir eğitim ortamı hazırlama, kaynakların etkili kullanımı. Olaydaki davranışın odağına bak: eşit ölçüt → adalet; kendini yenileme → mesleki bağlılık; israf etmeme → kaynakların etkili kullanımı.
Sınavda soruldu: 2025 EKYS: okul müdürünün görevi kötüye kullanması, irtikâp soruldu. 2024 EKYS: deontolojik etik (karşılıklılık ilkesi) soruldu. 2022 EKYS: öğretmenlik meslek etiği, mesleki bağlılık ve sürekli gelişme soruldu.

Yıldırma (mobbing), işyerinde bir kişiye sistematik ve uzun süreli uygulanan psikolojik tacizdir. Leymann ölçüt olarak en az haftada bir ve en az altı ay sürmeyi önerir ve davranışları beş grupta toplar:

GrupOkul örneği
Kendini gösterme ve iletişime saldırıToplantıda sözünü sürekli kesmek
Sosyal ilişkilere saldırıÖğretmeni yok saymak, yalnızlaştırmak
İtibara saldırıArkasından dedikodu, alay
Yaşam kalitesi ve mesleki duruma saldırıAnlamsız ya da hiç görev vermemek
Sağlığa saldırıAğır yük, fiziksel tehdit
Önemli: Tek seferlik bir tartışma mobbing değildir; ölçüt süreklilik, sistematiklik ve hedef almadır.
Sınavda soruldu: 2023 EKYS: örgütsel davranışta yıldırma (mobbing) soruldu.
Sınavda soruldu: 2025 EKYS: karizmatik güç ve irtikâp · 2024 EKYS: deontolojik etik · 2023 EKYS: yıldırma · 2022 EKYS: meslek etiği

Örgüt kültürü, iklim ve motivasyon

Kültür okulun kişiliği, iklim ise okulun havasıdır. Kültür derin ve yavaş değişir; iklim yüzeyde, ölçülmesi kolaydır.

ÖlçütÖrgüt kültürüÖrgüt iklimi
TanımPaylaşılan değer, inanç, varsayımDavranışlara ilişkin ortak algı
KökenAntropolojiPsikoloji
DerinlikDerin, bilinç dışı olabilirYüzeysel, gözlenebilir
Örnek tipolojiSchein'in üç düzeyiHalpin-Croft: açık … kapalı

Schein'in kültür düzeyleri bir buzdağı gibidir:

  • Yapay ürünler (görünen uç): logo, tören, giyim, koridor panoları.
  • Benimsenen değerler: "Okulumuzda her çocuk değerlidir." gibi ilan edilen değerler.
  • Temel varsayımlar (suyun altı): sorgulanmadan kabul edilen, en derin düzey.

Halpin ve Croft'un iklim türleri açıktan kapalıya: açık, özerk, denetimli, aile, babacan, kapalı.

Motivasyon kuramları iki soruya cevap verir: kapsam kuramları "ne güdüler?", süreç kuramları "nasıl güdülenir?"

Aşağıdaki ilk tablo motivasyon kuramlarını temsilcisi ve anahtar kavramıyla, ikincisi okul örneğiyle veriyor.

KuramTemsilciAnahtar kavram
İhtiyaçlar hiyerarşisiMaslowFizyolojik ihtiyaçtan kendini gerçekleştirmeye
Varolma, ilişki, gelişmeAlderferÜç ihtiyaç ve geriye gerileme
Başarı ihtiyacıMcClellandBaşarı, güç, ilişki
Çift etmenHerzbergHijyen ve güdüleyici etmenler
BeklentiVroomBeklenti, araçsallık, valens
EşitlikAdamsGirdi ve çıktı oranını kıyaslama
Amaç belirlemeLockeBelirgin, zorlayıcı amaç
KuramOkul örneği
İhtiyaçlar hiyerarşisiÖnce ısınan sınıf, sonra proje
Varolma, ilişki, gelişmeTerfi olmayınca ilişkiye yönelmek
Başarı ihtiyacıYarışma isteyen öğretmen
Çift etmenMaaş artışı tek başına yetmez
Beklenti"Çalışırsam ödül gelir mi?"
EşitlikAynı işe az ek ders, çabayı azaltma
Amaç belirleme"Bu dönem 10 puan artış"

Herzberg'i ayır:

Hijyen (koruyucu)Güdüleyici
Ücret, çalışma koşullarıBaşarı, tanınma
Yönetim politikası, denetim biçimiİşin kendisi, sorumluluk
Kişilerarası ilişkiler, iş güvencesiİlerleme, gelişme
Yoksa doyumsuzluk yaratırVarsa doyum ve güdülenme sağlar
Akılda tut: Herzberg için "Hijyen = dış koşul, Güdüleyici = işin içi". Temiz bir sınıf hastalığı önler ama sağlık getirmez; sağlık işin kendisinden gelir.
Akılda tut: Vroom'u formül gibi düşün: Motivasyon = Beklenti (çaba → performans) × Araçsallık (performans → ödül) × Valens (ödülün değeri). Biri sıfırsa motivasyon sıfırdır.
Önemli: Herzberg'de ücret güdüleyici değil, hijyen etmenidir. Vroom'da beklenti ile araçsallığı karıştırma.

Karar verme, iletişim ve çatışma

Karar modelleri "yönetici ne kadar bilgiye sahip" sorusuna göre dizilir: her şeyi bilen rasyonel yöneticiden, belirsizlik içindeki çöp kutusuna.

ModelTemsilciAna fikir
Rasyonel (klasik)Belli bir temsilci yokTüm seçenekler bilinir, en iyisi seçilir
Sınırlı rasyonellikH. Simon"Yeterince iyi" çözümle yetinme
ArtımcıLindblomKüçük adımlarla ilerleme
Karma taramaEtzioniTemel karar geniş, ayrıntı artımcı
Çöp kutusuCohen, March, Olsen (1972)Örgütlenmiş anarşide rastlantısal buluşma

Grup karar teknikleri:

  • Beyin fırtınası: eleştiri yok, nicelik önemli.
  • Nominal grup: önce bireysel yazma, sonra yüz yüze sıralama.
  • Delphi: uzmanlar yüz yüze gelmez, adlar gizli, birkaç tur anket.
  • Grup düşüncesi (Janis): uyum baskısı eleştirel düşünceyi bastırır.

İletişim ağları merkezîlik derecesine göre farklılaşır:

AğMerkezîlikGüçlü yanı
Tekerlek (çark)En merkezîBasit işte en hızlı; doyum düşük
Zincir, YMerkezîHiyerarşik aktarım
DaireMerkezî değilEşit katılım
Tüm kanallar (yıldız)Merkezî değilKarmaşık işte ve doyumda üstün

Johari penceresi, kişinin kendisi hakkında bildikleri ile başkalarının bildiklerini dört alana ayırır: açık (herkes bilir), gizli (yalnız kişi bilir), kör (yalnız başkaları bilir), bilinmeyen (kimse bilmez).

Çatışmaya bakış üç aşamalıdır: geleneksel görüş zararlı, insan ilişkileri görüşü doğal, etkileşimci görüş belli düzeyde gerekli sayar. Çatışma ile performans arasındaki ilişki ters U biçimindedir: çatışma çok az ya da çok fazlaysa performans düşer, orta düzeyde en yüksektir.

Çatışma çıktığında nasıl davranılacağını Thomas-Kilmann stratejileri anlatır; stratejiler iki eksene göre ayrılır:

StratejiKendine ilgiKarşıya ilgi
Rekabet (zorlama)YüksekDüşük
Uyma (yumuşatma)DüşükYüksek
KaçınmaDüşükDüşük
UzlaşmaOrtaOrta
İşbirliği (bütünleştirme)YüksekYüksek

Okul örneği: İki zümre aynı salonu aynı saatte istiyor. Müdür birini haklı çıkarırsa rekabet, ikisine yarım saat verirse uzlaşma, iki etkinliği birleştiren yeni bir program kurarsa işbirliği olur.

Akılda tut: "Uzlaşma = pastayı bölmek, işbirliği = pastayı büyütmek." Kazan-kazan yalnızca işbirliğidir.
Önemli: Çöp kutusu modeli düzensiz bir örgüt eleştirisi değil, okul ve üniversite gibi amaçları belirsiz örgütlerde kararın nasıl oluştuğunun açıklamasıdır.

Değişim yönetimi ve stratejik planlama

Değişim, bir buz kalıbını yeniden şekillendirmeye benzer: önce erit, sonra biçim ver, sonra yeniden dondur. Bu Lewin'in modelidir.

Aşağıdaki tablo üç değişim modelini karşılaştırıyor.

ModelAdımlarOkul örneği
LewinÇözülme, değişme, yeniden dondurmaYeni ölçme sistemine geçiş
Güç alanı (Lewin)İtici ve engelleyici güçlerin dengesiDestekçi ve dirençli öğretmenler
KotterSekiz adım; aciliyetle başlarOkul vizyonunu yenileme

Kotter'in sekiz adımı: aciliyet duygusu → güçlü koalisyon → vizyon ve strateji → vizyonu iletme → engelleri kaldırma → kısa vadeli kazanımlar → kazanımları pekiştirme → kültüre yerleştirme.

Akılda tut: Kotter için "Acil Koalisyon Vizyonu İletir, Engeli Kaldırır, Kısa Kazanır, Pekiştirip Kültürleşir." İlk adım daima aciliyet, son adım daima kültür.

Değişime direnç nedenleri: belirsizlik, alışkanlık, çıkar kaybı korkusu, güven ve bilgi eksikliği. Katılım, iletişim, eğitim ve destek direnci azaltır.

Stratejik planlama kamu idarelerinde 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu'na dayanır; okullar beş yıllık stratejik plan hazırlar.

KavramSoruOkul örneği
MisyonNeden varız, bugün ne yapıyoruz?"Her öğrenciyi geleceğe hazırlarız."
VizyonGelecekte nereye varmak istiyoruz?"İlçenin örnek okulu olmak."
Temel değerlerBize ne yön verir?Adalet, saygı, şeffaflık
Amaç → hedefNeyi, ne kadar, ne zaman?"2027'de devamsızlığı %20 azalt."
Performans göstergesiNasıl ölçeceğiz?Aylık devamsızlık oranı

Güçlü yönler, zayıf yönler, fırsatlar ve tehditler analizi (kısaca GZFT, İngilizcesi SWOT) okulun iç ve dış etkenlerini ayırır. Aşağıdaki tablo bu dört başlığı iki gruba bölüyor:

İç etkenler (kontrol edilebilir)Dış etkenler (çevreden gelen)
Güçlü yönlerFırsatlar
Zayıf yönlerTehditler
Akılda tut: "Güçlü ve zayıf yönler evde, fırsat ve tehditler kapının dışında." Yakına açılan üniversiteyle işbirliği imkânı bir fırsattır, okulun deneyimli kadrosu bir güçlü yöndür.

PESTLE dış çevreyi politik, ekonomik, sosyal, teknolojik, yasal ve çevresel açıdan tarar; paydaş analizi iç ve dış paydaşların beklentisini belirler.

Önemli: Misyon bugünü, vizyon geleceği anlatır. Fırsat ve tehdit dış çevreden gelir; okulun kendi eksikliği "tehdit" değil "zayıf yön"dür.

Eğitim denetimi: süreç, ilkeler, modeller

Denetim, okulun amaçlarına ne ölçüde ulaştığını saptamak, bulguları değerlendirmek ve işleyişi düzeltip geliştirmektir. Kim yaparsa yapsın (müdür ya da müfettiş) temel amaç okulun ve öğretmenin etkililiğidir. Bakanlıkta denetim ve rehberlik görevini maarif müfettişleri yürütür; okulda ise müdür, öğretmenin dersini izleyip mesleki gelişimine destek olarak okul içi denetimi yapar.

Denetimin üç öğesi bir çember gibi birbirini izler:

⇒ Durum saptama (fotoğraf çek) → Değerlendirme (yorumla, karar seçeneği üret) → Düzeltme-geliştirme (uygula, iyileştir)

Denetimin ilkeleri

Aşağıdaki tablo denetimin sekiz ilkesini açıklıyor.

İlkeAnlamı
AmaçlılıkNeden ve neyi denetlediğin bellidir
PlanlılıkUzun-kısa dönem plana bağlıdır
SüreklilikAra sıra değil, sürekli yapılır
NesnellikVeriye ve ölçüte dayanır, tarafsızdır
BütünlükTüm etkenler birlikte görülür
DurumsallıkKoşul farkı hesaba katılır
AçıklıkBeklenti ve süreç açıkça bilinir
DemokratiklikYetkiden çok etki, katılım, işbirliği
Akılda tut: Sekiz ilkeyi tek cümleyle hatırla: "Amaçlı, Planlı, Sürekli, Nesnel bir denetçi Bütüne bakar, Duruma göre davranır, Açık ve Demokratiktir."
Önemli: Bütünlük ile durumsallık karışır. Öğrencinin başarısızlığını yalnızca öğretmene bağlamamak bütünlüktür (tüm etkenleri gör). Köy okulundaki öğretmenden merkezdeki okulla aynı sonucu beklememek durumsallıktır (koşula göre değerlendir). Esneklik durumsallığın içindedir.

Geleneksel ve çağdaş denetim

Aşağıdaki tablo geleneksel ve çağdaş denetimi karşılaştırıyor.

Geleneksel (klasik) denetimÇağdaş denetim
Kontrol ve hata bulmaRehberlik ve geliştirme
Hiyerarşik, ast-üst ilişkisiİşbirlikçi, eşit ortaklık
Didaktik (ders veren)Diyaloğa dayalı
Yargılayıcı, cezalandırıcıBetimleyici, destekleyici
Evrak ve ürün odaklıSınıf ve süreç odaklı
"Tek doğru yöntem"Öğretmen yöntemini seçer
Öğretmen kendini savunur, eksiğini gizlerÖğretmen kendini değerlendirir

Geleneksel denetimin de bir yararı vardır: mesleğe standart getirir. Ama eksiği raporlayıp bırakmak, öğretmenin "ne yaptığına" bakıp "ne yapabileceğini" görmemek denetimin geliştirici işlevine aykırıdır.

Akılda tut: "Klasik müfettiş dedektiftir, çağdaş denetçi antrenör." Biri suçu arar, öbürü oyuncuyu geliştirir.

Çağdaş denetim modelleri

Sınavda hangi model olduğunu "amaç ne, kararı kim veriyor" sorusuyla bulursun.

ModelTemsilciAyırt edici özellik
KlinikGoldhammer, CoganSınıf içi gözlem döngüsü, birinci elden veri
ÖğretimselBelli bir temsilci yokSınıfta öğrenme-öğretmeyi geliştirmek
GelişimselGlickmanÖğretmenin gelişim düzeyine göre yaklaşım
FarklılaştırılmışGlatthornÖğretmen seçenekler arasından seçer
SanatsalEisnerGüçlü yanı görür, eğitsel eleştiri
Akran denetimiBelli bir temsilci yokÖğretmenler birbirini gözler
EleştirelBelli bir temsilci yokEşitsizlik ve güç ilişkilerini sorgular
  • Klinik denetim: Denetçi ile öğretmen yüz yüze çalışır; en önemli özelliği öğretim verisinin gözlemle, birinci elden toplanmasıdır.

⇒ Gözlem öncesi görüşme → Gözlem → Analiz ve strateji → Gözlem sonrası görüşme → Analizin analizi

  • Öğretimsel denetim de benzer bir döngü izler: tanışma → gözlem öncesi görüşme → sınıf gözlemi → gözlem sonrası görüşmeye hazırlık → gözlem sonrası görüşme. Odak sınıf yönetimi, iletişim, program ve güdülemedir.
  • Sanatsal denetim öğretimi bir sanat sayar; öğretmenin birçok doğru yolu olabileceğini kabul eder, eksik aramaz, güçlü yanı geliştirir. Denetçinin iletişim becerisi çok önemlidir.
  • Farklılaştırılmış denetim öğretmene hizmet türünü seçtirir: aday ya da ciddi sorunu olan öğretmene yoğun gelişim, deneyimliye işbirlikli ya da kendi kendini yönlendiren gelişim seçenekleri sunar.
  • Gelişimsel denetim: Öğretmenlerin bilişsel, kavramsal, ahlaki ve benlik gelişimi farklıdır; denetim bu düzeye göre seçilir.

Glickman'da öğretmenin soyut düşünme ve bağlılık düzeyi arttıkça denetmen geri çekilir:

Öğretmenin gelişim düzeyiYaklaşımKararı kim verir?
DüşükYönlendiriciDenetmen karar verir
OrtaİşbirlikçiBirlikte karar verilir
YüksekYönlendirici olmayanÖğretmen karar verir
Sınavda soruldu: Okul müdürü, ilçe merkezindeki okulda iyi sonuç alan bir yöntemi taşımalı öğrencilerin çoğunlukta olduğu kendi okulunda uygulayan öğretmeni değerlendirirken öğrenci profilini, ulaşım ve donanım koşullarını da hesaba katıyor; iki okuldan aynı sonucu beklemiyor.

Müdür denetimin hangi ilkesine uygun davranmıştır?

A) Süreklilik

B) Durumsallık

C) Planlılık

D) Açıklık

E) Amaçlılık

Cevap: B — Farklı koşullarda çalışanlardan aynı sonucu beklememek durumsallık ilkesidir.

Önemli: Glickman'da "yönlendirici olmayan" yaklaşım en yetkin öğretmen içindir; ters düşünme.

Mentorluk ve kriz yönetimi

Mentorluk, deneyimli bir kişinin (mentor) daha az deneyimli birine (menti) uzun süreli, güvene dayalı mesleki rehberlik yapmasıdır. Koçluk ise daha kısa süreli ve belirli bir performans hedefine odaklıdır.

Okul örneği: Göreve yeni başlayan öğretmen Mehmet'e, okulda 20 yıllık Fatma Hanım bir yıl boyunca ders planı, veli görüşmesi ve sınıf yönetimi konusunda eşlik ediyor. Bu mentorluktur.

Sınavda soruldu: 2021 EKYS: personel geliştirme aracı olarak mentorluk soruldu.

Kriz; beklenmedik, temel amaçları tehdit eden, zaman baskısı ve belirsizlik içeren durumdur. Mitroff'un beş evresi:

EvreNe yapılır
Sinyalleri algılamaErken uyarı işaretini fark etmek
Hazırlık ve önlemeEkip, acil durum planı, tatbikat
Zararı sınırlamaHasarın yayılmasını önlemek
İyileşmeEğitime dönüş, psikososyal destek
ÖğrenmeDers çıkarıp planı güncellemek
Akılda tut: Mitroff için "Sinyal → Hazırlık → Sınırla → İyileş → Öğren". Deprem tatbikatı kriz gelmeden yapılır, yani hazırlık-önleme evresidir.

Okul güvenliği; fiziksel güvenlik, afet hazırlığı ve zorbalığın (fiziksel, sözel, ilişkisel, siber) önlenmesini kapsar.

Önemli: Mentorluk bir denetim değildir; not ya da rapor amacı taşımaz. Kısa süreli ve tek bir hedefe odaklı destek ise koçluktur.
Sınavda soruldu: 2021 EKYS: mentorluk

Karıştırılanlar karşılaştırması

Aşağıdaki tablo sık karıştırılan kavram çiftlerini birbirinden ayırıyor.

Karıştırılan ikiliAyırt edici ipucu
Eşsonluluk ile sinerjiEşsonluluk: farklı yol aynı sonuç. Sinerji: bütün parçadan büyük.
Entropi ile negatif entropiEntropi: bozulma. Negatif entropi: dışarıdan enerjiyle yaşama.
Dönüşümcü ile etkileşimciDönüşümcü: vizyon, ilham. Etkileşimci: koşullu ödül, pazarlık.
Öğretimsel ile dağıtılmışÖğretimsel: öğretime odak. Dağıtılmış: liderliğin herkese yayılması.
Sembolik ile kültürel liderlikSembolik: tören, sembol. Kültürel liderlik: ortak değer ve inanç.
Karizmatik güç ile uzmanlık gücüKarizmatik güç: kişiye hayranlık. Uzmanlık gücü: bilgiye güven.
İrtikâp ile rüşvetİrtikâp: baskıyla alma. Rüşvet: karşılıklı anlaşma.
Deontolojik ile faydacıDeontolojik: ilke ve ödev. Faydacı: sonuç ve yarar.
Kültür ile iklimKültür: derin değer. İklim: yüzeysel algı.
Hijyen ile güdüleyiciHijyen: dış koşul. Güdüleyici: işin kendisi.
Beklenti ile araçsallıkBeklenti: çaba performans getirir mi? Araçsallık: performans ödül getirir mi?
Uzlaşma ile işbirliğiUzlaşma: iki taraf vazgeçer. İşbirliği: iki taraf tam kazanır.
Misyon ile vizyonMisyon: bugün ne yapıyoruz. Vizyon: yarın nereye.
Mentorluk ile koçlukMentorluk: uzun süreli rehberlik. Koçluk: kısa süreli hedef.
X kuramı ile Y kuramıX kuramı: insan tembeldir, zorlanmalı. Y kuramı: insan istekli, güvenilir.
Likert Sistem 1 ile Sistem 4Sistem 1: korku ve ceza. Sistem 4: tam güven, grup kararı.
Fayol, Gulick ve GreggFayol: beş süreç. Gulick: yedi süreç (POSDCORB). Gregg: yedi süreç, kararla başlar.
Ölçüt koyma ile ölçmeÖlçüt koyma: işten önce standart belirlemek. Ölçme: işten sonra sayıya dökmek.
Dikey ile yatay örgüt modeliDikey: merkezî, tek zincir. Yatay: yerel özerklik.
Bütünlük ile durumsallık ilkesiBütünlük: tüm etkenleri görmek. Durumsallık: koşul farkını hesaba katmak.
Klinik ile gelişimsel denetimKlinik: gözlem döngüsü. Gelişimsel: öğretmenin düzeyine göre yaklaşım.
Öğretimsel liderlik ile öğretimsel denetimÖğretimsel liderlik: müdürün liderlik türü. Öğretimsel denetim: sınıf odaklı denetim modeli.
Akılda tut: Çift kavramlarda önce anahtar fiili bul: "vazgeçti" uzlaşma, "zorladı" irtikâp, "sorgulattı" entelektüel uyarım, "törenle gösterdi" sembolik liderlik.

Sayılar, isimler ve son tekrar

Aşağıdaki tablo bu konudaki yıl, sayı ve adlandırmaları topluca veriyor.

BilgiDeğer
Taylor, bilimsel yönetim1911
Hawthorne araştırmaları1924–1932
Çöp kutusu modeliCohen, March, Olsen 1972
Hizmetkâr liderlikGreenleaf 1970
Fayol'un ilkeleri ve işlevleri14 ilke, 5 işlev
Gulick'in süreçleri (POSDCORB)7
Gregg'in süreçleri7
Likert'in yönetim sistemleri4
Örgütlemenin işleri3: yapı, kadro, donatım
Denetleme adımları4: ölçüt, ölçme, karşılaştırma, düzeltme
Denetimin öğeleri3
Denetimin ilkeleri8
Dönüşümcü liderliğin boyutları4
Senge'nin disiplinleri5
Kotter'in adımları8
Mitroff'un kriz evreleri5
Mobbing ölçütü (Leymann)Haftada en az 1, en az 6 ay
Stratejik plan dayanağı5018 sayılı Kanun, 5 yıllık

Sınavdan önce bir daha bak:

  • Eşsonluluk: farklı yollarla aynı sonuç (2023'te soruldu).
  • Sembolik liderlik: tören, sembol, okul kültürü (2024). Öğretimsel liderlik: öğretim ve öğrenci başarısı (2022).
  • İlke merkezli liderlik: güvenilirlik, güven, yetkilendirme, hizalama (2021).
  • Karizmatik güç kişiden gelir; yasal, ödül, zorlayıcı makamdan (2025).
  • İrtikâp baskı ile çıkar sağlamadır; rüşvette anlaşma vardır (2025).
  • Deontolojik etik sonuca değil ilkeye bakar (2024). Mobbing sistematik ve uzun sürelidir (2023).
  • Mentorluk uzun süreli, güvene dayalı rehberliktir (2021).
  • Herzberg'de ücret hijyen; işbirliği kazan-kazan; güçlü ve zayıf yönler içte, fırsat ve tehditler dışta.
  • X tembel ve denetlenmeli insan, Y istekli insan; Likert'te Sistem 4 en katılımcıdır.
  • POSDCORB Gulick'tir; listeye kararla başlayan Gregg'dir.
  • Çağdaş denetim rehberlik ve geliştirmedir; koşulu hesaba katmak durumsallık ilkesidir.
Akılda tut: Son bakış kodu: "Eş-Sem-Öğ-İlke-Karizma-İrtikâp-Deon-Mob-Mentor": 2021–2025 arasında bu alandan çıkan soru konuları.
Sık karıştırılanlar
  • Eşsonluluk (farklı yol, aynı sonuç) ile sinerji (bütün parçaların toplamından fazla) karıştırılır.
  • Karizmatik güç bir güç kaynağıdır (French-Raven); dönüşümcü liderlikteki idealleştirilmiş etki ile aynı şey değildir.
  • İrtikâpta baskı ya da kandırma vardır; rüşvette taraflar karşılıklı anlaşır.
  • Sembolik liderlik tören ve sembollerle anlam yaratır; kültürel liderlik ortak değer ve inançları inşa eder.
  • Herzberg’de ücret güdüleyici değil, hijyen etmenidir; tanınma ve sorumluluk güdüleyicidir.
  • Vroom’da beklenti “çaba → performans”, araçsallık “performans → ödül” ilişkisidir.
  • X kuramı insanı tembel ve denetlenmesi gereken varlık sayar; Likert’te Sistem 4 (demokratik) en katılımcı, Sistem 1 en otoriterdir.
  • Çağdaş denetimde amaç not vermek değil geliştirmektir; koşul farkını hesaba katmak durumsallık, tüm etkenleri birlikte görmek bütünlük ilkesidir.

Hızlı tekrar

  • Taylor: Bilimsel yönetim; zaman-hareket etüdü, işin en iyi yolu, parça başı ücret.
  • Fayol: Planlama, örgütleme, emir-komuta, koordinasyon, denetim; 14 yönetim ilkesi.
  • Weber bürokrasisi: Hiyerarşi, yazılı kurallar, uzmanlaşma, gayrişahsi ilişkiler, liyakat.
  • Hawthorne araştırmaları: Elton Mayo; verimlilikte informal grup ve sosyal ilişkilerin önemi.
  • Eşsonluluk: Açık sistemde aynı sonuca farklı yollarla ulaşılabilmesi.
  • Güç kaynakları (French-Raven): Yasal, ödül, zorlayıcı makamdan; uzmanlık ve karizmatik kişiden gelir. Güven, sempati, ilham = karizmatik (2025).
  • Durumsallık: Tek en iyi yönetim yok; değişken çevrede organik, durağan çevrede mekanik yapı.
  • Dönüşümcü liderlik (dört boyut): İdealleştirilmiş etki, ilham verici motivasyon, entelektüel uyarım, bireysel ilgi.
  • Öğretimsel liderlik (Hallinger-Murphy): Misyonu tanımlama, öğretim programını yönetme, olumlu öğrenme iklimi.
  • Sembolik liderlik: Tören, slogan, arma, hikâye ve simgelerle okul kültürünü biçimlendirme (2024).
  • Hizmetkâr liderlik: Greenleaf (1970); önce hizmet, dinleme, empati, insanların gelişimine bağlılık.
  • İlke merkezli liderlik (Covey): Kişisel güvenilirlik, kişilerarası güven, yönetsel yetkilendirme, örgütsel hizalama (2021).
  • Schein kültür düzeyleri: Yapay ürünler, benimsenen değerler, temel varsayımlar (en derin).
  • Kültür ve iklim: Kültür paylaşılan derin değerler; iklim davranışlara ilişkin ortak algı.
  • Herzberg hijyen etmenleri: Ücret, çalışma koşulları, denetim, iş güvencesi; yokluğu doyumsuzluk yaratır.
  • Herzberg güdüleyicileri: Başarı, tanınma, işin kendisi, sorumluluk, ilerleme.
  • Etik kuramlar: Deontolojik = ödev ve karşılıklılık, sonuç önemsiz (2024); faydacı = en çok kişiye en çok yarar; erdem etiği = karakter.
  • Adams eşitlik kuramı: Kendi girdi/çıktı oranını başkalarınınkiyle karşılaştırma.
  • Çöp kutusu modeli: Örgütlenmiş anarşilerde problem, çözüm, katılımcı ve fırsatın rastlantısal buluşması.
  • İrtikâp, rüşvet, zimmet: İrtikâpta nüfuzla zorlama (2025), rüşvette karşılıklı anlaşma, zimmette emanet malı edinme; nepotizm akraba, kronizm eş-dost kayırmasıdır.
  • İşbirliği stratejisi: Kendine ve karşı tarafa yüksek ilgi; kazan-kazan çözüm.
  • Lewin değişim modeli: Çözülme, değişme, yeniden dondurma.
  • Yıldırma (mobbing): Bir kişiyi hedef alan, sistemli ve uzun süreli psikolojik baskı; amaç yıpratma ve itibarsızlaştırma (2023).
  • Mitroff kriz evreleri: Sinyal algılama, hazırlık-önleme, zararı sınırlama, iyileşme, öğrenme.